دۆسیە
ئەردۆغان هەڕەشە دەكات ئایا ئەو داگیر كارییە لە كەیەوە سەری هەڵداوە ؟
 ئاراسته‌:عه‌بدول نه‌جم

رۆژی چوارشەممە 9ی تەمموزی 2019، سوپای توركیا بە ھاوبەشی لەگەڵ میلیشیاكانی سوریا كە بۆ ئەنقەرە شەڕ دەكەن، ھێرشیان بۆسەر رۆژئاوای كوردستان دەستپێكرد، بەگوێرەی ئامارەكان زیاتر لە 100 ھەزار ھاووڵاتی مەدەنی ئاوارە و تائێستا بە فەرمی ئاماری شەھید و بریندارەكانیش ڕانه‌گه‌یه‌ندراوه‌.

ئەو داگیر كارییە لە ئەمڕۆوە سەری هەڵنەداوە

ئەو داگیر كارییە لە ئەمڕۆوە سەری هەڵنەداوە .بەڵكو وێستگەی مێژووی ئەم ململانێیە زۆر دورو درێژە و دەگەڕێتەوە بۆ ساڵی 1957  كە وەخت بوو ببێتە هۆی دروستبوونی شەڕ لە نێوان ئەمریكاو یەكێتی سۆڤیەت ، كاتێك توركیا بە هەزاران سەربازی  بردە سنورەكانی و هەڕەشەی داگیر كردنی سوریای دەكرد و سۆڤیەتی هەراسان دەكرد ، چونكە هەڕەشەی بە وەڵامدانەوە دەكرد ، ئەوەش بە پشت بەستن بەو ئەمریكییانەی كە هەڕەشەیان بە لێدانی سۆڤیەت دەكرد ئەگەر لە توركیا نزیك بووبانایەتەوە .
پێش ئەوەی ئەم كارەساتانە ڕووبدات و مسرهەڵبستێت بە دوور خستنەوەی هێزەكانی لە مینای لازقییە وە و شتێك بكەوێتە نێوان مسڕ و سوریا لە ساڵی 1958 .ئەووە ناكۆكیه‌ ڕاستە كە بو  لە نێوان دوو دەوڵەتدا ڕوودەدات ،بەڵام .. ناوچەكە دەگۆڕێت و جیهان دەترسێنێت.

لەسەر مێز ئەوەیە ..ئەی لە ژێرمێز  چی.

لە ساڵی 1998 ئۆگۆزیالی باڵیۆزی توركیا و عەدنان بەدری لیوای سوری پێكەوە دانیشتن بۆ واژۆ كردنی ڕێككەوتن نامەیەكی ئەمنی نهێنی لە نێوان هەردوو وڵاتدا.كە بە ڕیككەوتننامەی ئەدەنە ناسرا.ڕێككەوتن نامەیەك كە پەیوەندییەكانی نێوان سوریاو توركیای بە شێوەیەكی زۆر خێرا گه‌ رم كرد.بەڵام ئەم پەیوەندییە گەرمە ماوەیەكی هێندە زۆری نەخایاند و دواتر پەیوەندییەكان زۆر لەوە خراپتر بوون كە لە پێشدا هەبوون.

مێژوویەك لە ڕاڕاییییی
 لە پاش ڕووخانی ئیمپڕاتۆریەتی عوسمانی لە جەنگی جیهانی یەكەم لە ساڵی 1918ژمارەیەك ڕێككەوتننامە لەسەر سنوری توركیا و سوریا وێنە كیشرا و سوریاش ژمارەیەك زەوی و زاری لەدەست دەدا ت كە دانیشتوانێكی یەكجار زۆری عەرەبی لەسەر نیشتەجێ‌بوون و توركیاش ژمارەیەك زەوی و زار دەگەڕێنێتەوە لە پاش ئەوەی لە كاتی ناكۆكییەكاندا لە دەستی دابوون.
لە ساڵی 1946 سوریا سەربەخۆی خۆی له‌  فەڕەنسا ڕاگەیاند وە درێژترین سنوری لەگەڵ دراوسێیەك جێگیر كرد كە ئاوێكی یەكجار زۆری بۆ دەنارد و شوێنی چوونە دەرەوەكەشی بەرەو ڕووسیاو ئەوروپا دەچووبەڵام دووژمنە.
ئەو كاتەی سوریا  لە ساڵی 1952لە یەكَتی سۆڤیەتی معەسكەری ڕۆژهەڵاتی نزیك دەبۆوە ، توركیا چووە پاڵ هاوپەیمانی ناتۆ و هاتنە دەرەوەی  لە نێو معەسكەری ڕۆژئاوای ڕاگەیاند ئەویش بە سەركردیەتی ئەمریكا.
ناكۆكییەكانی ساڵی 1957 دەستی پێكرد و وەخت بوو سوریا لەلایەن توركیاوە داگیر بكرێت، بەڵام دواتر باروودۆخەكە بەرەو ئاڕاستەیەكی دیكە ئاقاری سەند كە ناونیشانەكەی ئاو و حیزبی كرێكارانی كوردستان (یەپەگە)بووتوركیا ئاوی ناوچەكەی گرتە دەست و گەورەترن پڕۆژەی بنیادنا بە ناوی پڕۆژەی باشوری ڕۆژهەڵاتی ئەنادۆڵ ، بۆ ئەوەی كۆنتڕۆڵی ئاوی دیجلەو فوڕات بكات.
لە بەرامبەر ئەمەش سوریا وەڵامی ئە پشتگیری كردنه‌ی حیزبی كرێكارانی كوردستانی توركی بە سەرۆكایەتی (عەبدوڵڵا ئۆجەلان) دایەوە لە ساڵی 1984 لە جەنگەكەی لەگەڵ توركیا.

لە ڕێگەی واژۆ كردنی پڕۆتۆكۆڵی هاوكاری ئابووری و ئەمنی هاوبەش لە ساڵی 1987 ، كە بووە هۆی ناردنی بڕێك ئاوی دیاریكراو لە ئاوی خواردنەوە بۆ سوریا لە پێناو وەستاندنی پشتگیری كردنی سوریا لە یەپەگە .بەڵام.... هیچ شتێك لە زەوی ڕاستیدا نەگۆڕا توركیا لە ساڵی 1990 بۆ ماوەی مانگێك هەڵسا بە بڕینی ئاوی فوڕات بۆ بڕكردنی بەنداوی ئەتاتورك.وەك وەڵامدانەوەیەك بۆ ئەوەش سوریا زیاتر و زیاتر پشتگیری و هاوكاری  حیزبی كرێكارانی كوردستانی دەكرد.
بەڵام ئەو شتەی كە لە كۆتایی هەشتاكان و سەرەتای نەوەدەكان ڕوویدا بووە هۆی گۆڕینی ئاراستەی ململانێكان. ئەویش تێكدانی هاوسەنگی بووووو

لەگەڵ كەوتنی یەكێتی سۆڤیەت لە ساڵی 1991 سوریا پشتی دەوڵەتەكەی لەدەست دا ، بەمەش لایەكی تەرازووەكە لەبه‌ رژەوەندی توركیا خواربۆوە.
كاتی واژۆ كردنی ڕێككەوتن نامەی ئاسایشی سوری توركی لە ساڵی 1992 .وەك ئەوەی هەموو كاتێك وابووە، ئەو رێگایە ڕووناكی نەبینیوە و سەرنەكەوتووە.توركیا دووبارە لە سڵی 1993 ئاوی فوڕاتی بەكارهێنایەوە بۆ پڕكردنەوەی بەنداوی (بیراجیك)ئەوەش بووە هۆی وەستاندنی 7 بەربەستی بەبنداوی فوراتی سوری ، لە كۆی 8 بەربەست.كە لە %70 ی پێداویستی كارەبای سوریای دابین دەكرد، لەگەڵ ئەوەشدا پشتگیرییەكانی دیمەشق بۆ (یەپەگە) بەردەوام بوو.
وە لە ماوەی پێنج ساڵدا ئەو ناكۆكییە ترسناكە زۆر خێرا گەشەی كرد و بە واژۆ كردنی ڕێككەوتننامەی هاوكاری ، ئەمنی ، سەربازی  توركیا لەگەڵ ئیسرائیل لە ساڵی 1996 ناكۆكییەكانی قوڵتر كردەوە. وكارە سەربازییەكانی حزبی كرێكارانی كوردستانی لە ساڵی 1997 لە دژی توركیا زیاتری كردوو بارو دۆخەكە گەشتە ئەوەی كە بتەقێتەوە .لە مانگی ئەیلولی ساڵی 1998 توركیا بە هەزاران سەربازی خۆی بردە درێژای سنورەكانی لەگەڵ سوریاو هەڕەشەی داگیر كردنی خاكی سوریای دەكرد.

هەڕەشەیەك كەهاوشێوەی هەڕەشەكانی پێش 41 ساڵ بوو 

بەڵام... ئەم جارە 
نە یەكێتی سۆڤیەت هەڕەشەی دەكرد ،نە سوپای مسڕیش لە لازقیە دادەبەزی...
ئەسەدی باوك هەستی بە جدی هەڕەشەكانی توركیا كرد و ترسا ئەو بارو دۆخە كاریگەر بێت لەسەر پێدانی دەسەڵاتەكەی و پۆستەكەی بۆ بەشار ئەسەدی كوڕی.
بەو هۆكارەش هەڵسا بە دەركردنی عەبدوڵڵا ئۆجەلان لە نێو زەوی و زاری سوری وە كەوتە دانوستانی نهێنی لەگەڵ توركیادا ، لە ڕێگەی دەوڵەتە عەرەییەكانی وەك مسڕ و ئێران و بە واژۆكردنی ڕێككەوتننامەی (ئەدەنە) لە ساڵی 1998 كۆتای هات.

ڕێككەوتننامەی دەست لێ‌ هەڵگرتن
  ئەو ڕێككەوتننامەیە وەستاندنی تەواوی پشتگیرییەكانی سوریا بۆ حیزبی كرێكارانی كوردستانی گرتەوە هەروەها دەبوو سوریا هاوكاری توركیا بكات لە گرتنی داوا كراوەكان لە ئەندامانی حیزبی كرێكارانی كوردستان.خاڵی سێیەمی ڕێككەوتن نامەكە دەبوو ناكۆكییەكان لەسەر سنورەكانیان كۆتای پێ‌ بێت.ئەوەش بووە هۆی ئەوەی كە ئەسەدی باوك لە زۆرێك لە داواكارییەكانی لە لیوای ئەسكەندەرۆن خۆش بێت  و بێ‌ دەنگی لێ‌ بكات.
وە لە (بەند غەریب) كە لە خاڵی چواردا باس كراوە توركیا بۆی هەیە ، تەداخولی سەربازی لە خاكی سوریادا بكات هەتا بە درێژای پێنج كیلۆمەتر ئەگەر پەیوەست نەبوو بە ڕێككەوتننامەكەوە .
ماف و دەستكەوتەكانی توركیا هیچ بەرامبەرێكی نییە لە سوریادا ، لە سەرو بەندی ئەوانەشەوە ئەو ڕَككەوتننامەیە خاڵێكی وەرچەرخانی پێشبینی بۆ نەكراو بوو لە مێژووی پەیوەندییەكان لە نێوان دوو شارەكەدا.

لەگەڵ دەست بەكاربوونی بەشار ئەسەد لە ساڵی 2000 و سەركەوتنی حزبەكەی ئەردۆغان لە ساڵی 2002 لەوەرگرتنی دەسەڵات.
خەونی هەردوو لایەنەكە لێك نزیك بۆوە و بووە هۆی باشكردنی پەیوەندییەكان و زیادكردنی پەیوەندییە فەرمییەكان لە بەرزترین ئاستەكاندا.وە لە ساڵی 2009 هەردوولا هەڵسان بە بونیادنانی (ئەنجومەنی هاوكاری سترتیجی توركی سوری).زیاتر لە 40 رێككەوتننامە واژۆ كرا لە وارەكانی ئابوری و سەربازی و ڕۆشنبیری و تەندروستی و زۆرێكی دیكە.

ڤیزای چوونە نێو خاكی هەردوو وڵات بۆ هاوڵاتیان لابرا

وەزارەتی ناوخۆی توركیاش ئەوەی ئاشكرا كرد كە ژمارەی ئەو داواكراوانەی كە سوریا ڕادەستی توركیای كردۆتەوە لە نێوان ساڵانی 2003 بۆ 2009 گەشتۆتە 122 كەس.بەم شێوەیە پەیوەندییەكانی هەردوو وڵات هەتا ئاستی یستراتیجی بەرز بۆوە ، وە هەردوولا وایان پێشبینی دەكرد كە هیچ كێشەیەك ناتوانێت بیانگریتەوە.بەڵام دەستپێكردنی ڕووداوەكانی سەورەی سوریا هەموو پێشبینییەكانی هەڵگەڕاندەوە.
لەگەڵ سەرهەڵدانی سەورەی سوریا سوریا گەڕایەوە بۆ هاوپەیمانە كۆنەكانی لەگەڵ تاران و مۆسكۆ ، لە كاتێكدا توركیا چووە پاڵ سەورە چییە سورییەكانەوە.سوریا دەستی كردەوە بە یارمەتی دانی حیزبی (كرێكارانی كوردستان) كە سەر بە لقی سوریابوون كە ناسرابوو بە ناوی (حیزبی یەكێتی دیموكراتی وە باڵە سەربازییەكەی (یەكەی پارێزگاری گەلی كورد)
ئەوەش بووە هۆی ئاوارە بوونی زیاتر لە 3 ملیۆن سوری لە توركیا و عوقدەیەكی نوێی لە پەیوەندیەكانی نێوان هەردوولا دروست كرد كە گەشته‌ وە دابڕان، بە جۆریك هەریەكە لە دوو وڵاتەكە باڵیۆزەكانی خۆیان لە وڵاتی بەرامبەر كێشاندبۆوە .
له‌ ڕووی سەربازییەوە لە ڕێكەی دوو ئۆپەراسیۆنی (درع الفرات) وە (غصن الزیتون)توركیا چووە سوریاوە  ، وە توركیا دیسان گەڕایەوە بۆ قسە كردن لەسەر ڕێككەوتن نامەی ئەدەنە ،بە بیانووی ئەوەی شتێكی یاساییە بۆ بەدووكەوتنی كوردە چەكدارەكانی سەر سنور (ئەبێت بە شتێكی باش ناویان بەرین نەك هێزی چەكدار) و خوڵقاندنی شوێنێكی ئارام و ئاسایش بۆ گەڕاندنەوەی ئاوارە سورییەكانی كە لە توركیان.لە كاتێكدا كە وەختە جەنگی گەورە ڕووبدات حسابەكان دەگۆڕێن وە دیمەنەكان ئاڵۆزتر دەبن ئەو توركیایەی كە بە هیچ شێوەیەك ڕۆژێك لە حیزبە كوردییەكان خۆش نەبووە و هەمیشە بەرهەڵستی كردوون
688 جار خوێندراوه‌ته‌وه‌
10/14/2019 8:21:59 PM
زیاتر ...
زۆرترین خوێندراو
  • 24 کاتژمێر
  • هەفتە
  • مانگ