دۆسیە
بەرنامە ئەتۆمیەكەی ئێران و ململانێكانی له‌گه‌ڵ ئەمریكادا
 ئاراسته‌:عه‌بدول نه‌جم


ئێران وەك وڵاتێكی گەورە و خاوەن نفوزی سیاسی و ئابوری و ئەمنی لەناوچەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و وەك یەكێك لە وڵاتە خاوەن مێژوو و شارستانیەتی دێرین و دەوڵەمەند و وەك وڵاتێكی خاوەن جوگرافیایەكی پانوپۆڕ و زۆری ژمارەی دانیشتوانە هەمەجۆر و هەمە ئاین و مەزهەب و نەتەوەییش .

ئەتۆمیەكانی ئێران  بۆتە مەترسی بۆ سەر بەرژەوەندیەكانی وڵاتانی زلهێز

ڕاپۆرتێكی شیكاری بەرنامە ئەتۆمیەكەی ئێران و ململانێكانی له‌گه‌ڵ ئەمریكادا كه‌ چاودێری سیاسی و شاره‌زا له‌بواری وزه‌  نه‌وزادی موهه‌ ندیس ئاماده‌ی كردوه‌ و له‌ سه‌ره‌تادا ئاماژه‌ به‌وه‌ ده‌كات: ولاتی ئیران لەسەرەتای دامەزراندنیەوە گەلێك گرنگی و كاریگەری پەیداكردوە و تەنانەت زۆرجارانیش بۆتە مەترسی بۆ سەر بەرژەوەندیەكانی وڵاتانی زلهێز وەك ئەمریكا و ئەوروپیەكان و ڕۆژهەڵاتیەكانیش لەڕێگەی ڕاستەوخۆ یان ناڕاستەوخۆ بۆسەر هاوكار و هاوپەیمانەكانیان لەناوچەكەدا لەوڵاتانی عەرەبی و ئیسڕائیل.بەتایبەتیش دوای هاتنە سەر حوكمی ئیسلامیە شیعە مەزهەبەكان بە ڕابەرایەتی ئیمام خومەیی لەساڵی 1979وە تاكو ئێستا.بەتایبەتیش دوای دەرچوونی ئێران لەشەڕی 8ساڵەی لەگەڵ عێراق 1980-1988 و سەرگەرمبوونی بە ئاوەدانكردنەوە و بنیاتنانەوەی وڵات و گەشەپێدانی هێز و توانا سیاسی و ئابوری و ئەمنیەكانی لەناوخۆ و ناوچەكەدا و بەتایبەتیش لە بواری دامەزراندن و دەستپێكردنی بەرنامە ئەتۆمیەكەی،كەلەئێستادا بۆتە خاڵی ناكۆكی سەرەكی و ململانێی توند لەگەڵ ئەمریكا و ئەوروپیەكاندا، ئەم بەرنامەیە لە سەردەمی سەرۆك ئۆبامادا و لەساڵی 2015دا ڕێكەوتنێكی  نێودەوڵەتی ناسراو بە ((5+1)) دەربارە كراو بەوپێیەش هەردوولا  ئەركەكانی خۆیان جێبەجێكرد بۆ ڕێگەگرتن لەوەدەستهێنانی ئێران بۆ چەك  و هەڕەشە و گوڕەشەی ئەتۆمی،لەبەرامبەر هەڵگرتن یان سووككردنی گەمارۆ ئابوریەكانی سەر ئێران كەماوەی زیاتر لە 30 ساڵی خایاندوە و هاوكاری و یارمەتی ئێران لە بوژاندنەوەی ژێر خانی ئابوری و كەرتی  وزە و هاندانی كۆمپانیا بیانیەكان بۆ وەبەرهێنانكردن لە ئێران و هەڵگرتنی قەدەغەكردنی پارە بلۆككراوەكانی ئێران لە بانكەكانی ئەمریكا و ئەوروپا و زۆر كارئاسانی تریش.
بەڵام ئەم ڕێكەوتنە بەهاتنی ترامپ بۆ كۆشكی سپی و هەڵدانەوەی ئەو لاپەڕانەی سەردەمی سەرۆك ئۆباما، بڕیاریدا كە بەسەر ئەو ڕێكەوتنامەیەدا بچێتەوە كە بەبڕوای ئەو لە قازانجی ئەمریكادا نیە و بەمەش كێشە و گرفتەكان سەریان هەڵدایەوە و هەردوولا ئێران و ئەمریكا كەوتنە خۆ بۆ ململانێیەكی توند كە ماوەی زیاد لە 4 ساڵە درێژەی هەیە. لەو پێناوەشدا ئەمریكا لە مانگی 5/2015دا ڕێكەوتنامەكەی تاك لایەنە هەڵوەشاندەوە و دوو گوژمە گەمارۆی توندی ئابوری بەسەر دامودەزگا و كەسایەتیەكانی ئێراندا سەپاند لەهەموو بوارەكاندا و بەتایبەتیش وزە و نەوت و بڕیاریدا كە فرۆشتنی نەوتی ئێران سفر بكاتەوە و لەبەرامبەریشدا ئێران فشاری سیاسی و ئەمنی و ئابوریەكانی خۆی لەناوچەكە و دونیادا دەستپێكرد و سەرەتاش لە ئەوروپیەكانەوە دەستیپێكرد وەك لایەنێكی ڕێكەوتنامەكە دوور لە ئەمریكا.و دواتر جەنگی كەشتیەكان و تەنگەی هورموز و تەقاندنەوەی جبەخانەكانی ئێران لە عێراق و سوریادا لەلایەن ئیسڕائیلیەكان و هەڕەشە و گوڕەشەی بەردەوامی هەردوولا لەیەكتر مەترسی هەڵایسانی جەنگی گەرمی لێدروستبوو.بەڵام تائێستا ناوبژیوانیە نێودەوڵەتیەكان بونەتە هۆكاری دواخستنی ئەو جەنگە كە هەموو كات ئامادەگی هەیە.

هەنگاوی سێیەمی ئێران چییە؟


ئێران لە ڕێگەی دەستەی وزەی ئەتۆمیەوە ڕایگەیاند كە پابەندبونی ئەتۆمی خۆی كەمدەكاتەوە،وەك وەڵامێك بۆ پێشێلكردنی واشنتۆن بۆ ڕێكەوتنامەكە،ئاماژە بەو خاڵەی ڕێكەوتنامەكە كە دەڵێت (( هەڵگرتنی هەر كۆت و بەندێك لەسەر توێژینەوە و گەشەپێدان)).
دانیناوە بەوەشدا كە 20 لە ئامێرەكانی فڕێدەری ناوەندی لە جۆری((ئەی 4)) كاردەكەن.ئەمەش مانای وایە كە توانای پیتاندنی یۆڕانێۆمی هەیە زیاد لە ڕێژەی 20%.
دەستەی وزەی ئەتۆمی ئێران ڕایگەیاند كە كەمكردنەوەی پابەندبوونیان بە ڕێكەوتنامەكەوە كاركردن بە ئامێرە فڕێدەرە ناوەندیە زۆر پێشكەوتوەكان دەگرێتەوە،كە مانگی داهاتوو كاركردنیان دەستپێدەكات، ئەمەش مانای وایە كە پیشەسازی ئەتۆمی ئێرانی دەتوانێت ئامانجە دوور مەوداكانی خۆی وەدیبێنێت بە ئاسانی.

هەوڵەكانی ئێران بۆ تێپەڕاندنی ڕێژەی ڕێگەپێدراو بۆ پیتاندنی یۆڕانیۆم..بۆتە مەترسی بۆ ئەمریكی و ئەوروپیەكان
ئێران وەك كارتێكی فشار بۆ سەر ئەمریكا و ئەوروپیەكان بۆئەوەی تادەكرێت ڕێكەوتنە ئەتۆمیەكە جێبەجێبكرێت و هەموان پابەندبن پێیەوە،كاری فشاری زیادكردنی ڕێژە و ئاستی پیتاندنی یۆڕانیۆمی بەرزكردۆتەوە كە ئەمەش بەو مانایە دێت ئێران چیدیكە چاوەڕوان نابێت و پابەند نابێت بە بەندەكانی ڕێكەوتنە ئەتۆمیەكەی ساڵی 2015وە و ئازادە لەوەی كە چۆن بەرنامە ئەتۆمیەكەی گەشەو پێش دەخات.لەو پێناوەشدا ڕایگەیاند كە ڕێژەی پیتاندنی یۆڕانیۆم بەرزدەكاتەوە بۆ زیاتر لە 67ر3% كە ئەمە ئەو ڕێژەیەیە كە ڕێگە پێدراوە بەپێی ڕێكەوتنامەكەی ساڵی 2015.
سەرۆكی ئێرانی ((حەسەن ڕۆحانی))ڕایگەیاند كە مەبەست لە زیادكردنی ڕێژەكە بۆ كاری ئاشتیانەیە نەك سەربازی،و هێشتا ڕیژە زیادكراوەكەیان ئاشكرا نەكردوە.هەر زیادكردنێك لە ڕێژەی پیتاندنی یۆانیۆمدا دەبێتە زیاتر نزیكبونەوەی ئێران لە دروستكردنی بۆمبی ئەتۆمی و ئەو ڕێژەیەش كە لە ڕێكەوتنەكەدا دانراوە بۆ زیاتر درێژكردنەوەی ماوەی وەدەستهێنانی ئێرانە بۆ بۆمبی ئەتۆمی بۆ ساڵێك لە جیاتی 2-3 مانگ. چونكە ئەمریكا و ئاژانسی وزەی ئەتۆمی نێودەوڵەتی باش دەزانن كە ئێران خاوەنی بەرنامەیەكی ئەتۆمی بوە و وازیلێهێناوە ،بەڵام ئێرانیش ڕایدەگەیەنێت كە هیچ كات هەوڵی وەدەستهێنانی چەكی ئەتۆمی نەداوە. 
لێپرسراوانی ئێران بەبەردەوامی ئەوە دەڵێن كە هەموو 60 ڕۆژێك پابەندبوونی خۆیان كەمدەكەنەوە بە ڕێكەوتنامەكە وەك كارتێكی فشار بۆ ئەوەی ئەوروپیەكان بكەونە نێوان ئێران و ئەمریكاوە بۆ كەمكردنەوەی فشار و گەمارۆكان و دەرگای دیپلۆماسیشیان دانەخستوە.
ئێران پێش ڕێكەوتنامەكە یۆڕانیۆمی پیتێنراوی بە ڕێژەی 20% بەرهەمدەهێنا كە ئەو بڕە پێویست بوو بۆ پێدانی بە كورەی تاران بە سووتەمەنی و ڕێژەی پیتاندنی یۆرانیۆمیش لە كورەی بوشەهر لە باشوری ئێران تەنها 5% بوو.
بەهرۆز كەمالوەندی وتەبێژی ئاژانسی وزەی ئەتۆمی ئێرانی دەڵێت (( یۆرانیۆم بە پێی پێویستی خۆمان دەپیتێنین،و لە ئێستادا پێویستمان بە پیتاندنی یۆرانیۆم نیە بۆ كورەی تاران. و تەنها بە ئاستی پێویست یۆرانیۆم دەپیتێنین بۆ كورەی بوشەهر)).هەموو ئەم پەرچە كردارانەی ئێرانیش لەدوای كشانەوەی تاكلایەنەی ئەمریكا دێت لە ڕێكەوتنامەكە لەمانگی مایسی 2018دا.و سەپاندنی گەمارۆی ئابوری بەسەر ئێراندا.و سەرۆكی ئەمریكاش ئەم بڕیارەی خۆی بەوە پاساوهێنایەوە كە ئێران لە پلانی بۆ بەدەستهێنانی چەكی ئەتۆمی وازینەهێناوە و هەروەها دەستوەردەداتە كاروباری وڵاتانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستیشەوە كە مەبەست لێی وڵاتانی كەنداوی عەرەبی هاوپەیمانی ستراتیژی ئەمریكان.

ئەو پەرچەكردارانە چیبوون لە دوای هەنگاوی سێهەمی ئێرانەوە

لە میانەی ئەو پەرچە كردارانەی كە دژ بە بڕیارەكەی ئێران  بۆ ئیشپێكردنی ئامێرەكانی فڕێدەری ناوەندی پێشكەوتوو بۆ زیادكردنی بڕی یۆڕانیۆمی پیتێنراو دەربڕان لەلایەن وڵاتانی ئەوروپا و ئەمریكاوە، جوراوجۆربوون لە نێوان توند و لەسەرخۆ و هەندێكیش هیچ بەهایەكیان بۆ دانەنا.
ئەوەتا وەزارەتی دەرەوەی بەریتانیا تەنها ڕایگەیاند كە ئەو بڕیارە هەموو ئاوات  و ویستەكانی تێكشكاند لەكاتێكدا كە بەریتانیا لەگەڵ هاوبەشە ئەوروپیەكانی تردا لەهەوڵی چارەسەری كێشەكەدان.
لەبەرامبەریشدا ئێران ڕایگەیاند كە ئەوروپیەكان ماوەیەكی كەمیان لەبەردەمدایە بۆ بڕیاردان دەربارەی ئەنجامی ڕێكەوتنە ئەتۆمیەكەیان لەگەڵ ئێران و هیچ كەسیش چاوەڕوانی تاكلایەنەی ئێران نەكات بۆ پابەندبوون بە ڕێكەوتنەكەوە.
لەهەمان كاتدا بڕیارە لیژنەیەكی ئاژانسی وزەی ئەتۆمی نێودەوڵەتی سەردانی ئێران بكات و سەردانی جێگە ئەتۆمیەكانیش بكات و ئێرانیش هیچ لاریەكی نیە لەو سەردانە.
وەزیری بەرگری ئەمریكاش لە پاریسەوە و لەكاتی پرێس كۆنفرانسێكی لەگەڵ هاوتا فەڕەنسیەكەی ڕایگەیاند كە هیچ سەرسوڕمانێكی نیە لەو بڕیارەی ئێران كە پێشێلی ڕێكەوتنەكە دەكات كەلەساڵی 2015دا ئەنجامدراوە.ئەوان واتە  ئێران چەند ساڵێكە  ڕێكەوتنی بڵاونەبونەوەی چەكی ئەتۆمیان پێشێلكردوە.
لەلای خۆشیەوە وەزیری بەرگری فەڕەنساش ڕایگەیاند كە فەڕەنسا بەردەوام دەبێت لەسەر هەوڵەكانی بۆ چارەسەری كێشەكە لەگەڵ ئەوروپیەكان بەمەبەستی هاندانی ئێران بۆ پابەندبونی تەواوی بە ڕێكەوتنە ئەتۆمیەكەوە.بۆ پاراستنی سەلامەتی و ئاسایشی كەنداوی عەرەبی بەشێوەیەكی هەمئاهەنگ و باش.
لەلای خۆشیەوە نوێنەری ڕوسیا لە نەتەوە یەكگرتوەكان ڕایگەیاند ئەو هەنگاوەی ئێران هەنگاوێكی نوێیە و ئاماژەیەكی بەهێزە بۆ پێویستی گێڕانەوەی هاوسەنگی لەچوارچێوەی پلانی كاری سەرتاسەری و هاوبەشدا.

بەكارهێنانەكانی وزەی ئەتۆمی لە ئێران

قسەكردن دەربارەی سوودەكانی بەكارهێنانی  وزەی ئەتۆمی بۆ مەبەستی ئاشتیانە قسەیەكی كەموكوڕە،چونكە ئەو سەرچاوە كۆن نوێیەی وزە هەمیشە لە پێشكەوتنی بەردەوامدایە،هەموو جارێكیش بەكارهێنانێكی نوێ‌  بۆ ئەو وزەیە دەدۆزرێتەوە، تەنها ئەوەندە بەسە كە ئاشكرای بكەین كە وزەی سووتانی 1 تەن لە سووتەمەنی ئەتۆمی یەكسانە بە بەرهەمی سووتانی 20 ملیۆن تەن لە خەڵوز.ئەمەش وادەكات كە وڵاتێكی وەكو ئەمریكا بەنزیكەیی 20% لە پێداویستی كارەبا پشت ببەستێتە سەر وزەی ئەتۆمی.ئاشكراشە ئەو ڕێژەیە ڕوو لە زیادبونە لە ئایندەدا.
جا لەبەر ئەمە وڵاتە تازە پێگەیشتوەكان ئەركیانە كە هەوڵەكانیان چڕبكەنەوە بۆ بەكارهێنانی ئەم سەرچاوەیە بۆ ئەوەی لە كاروانی پێشكەوتن دوانەكەون،ئەم ستراتیژیەش ئایندەی پیشەسازی ئەو وڵاتانە دابین دەكات،بەشێوەیەك كورە تێكەڵكەرە ئەتۆمیەكان كاریگەری سیاسی قوڵیان نابێت كە وزەی ئەتۆمی كورە پەرتكەرەكان دەیدەنەوە،لەبەرئەوەی سووتەمەنیەكە لەبەردەست هەمواندایە،و دەستپێشخەریش بۆ ئەو وڵاتەیە كە سەركەوتن بەدەستدێنێت لە دروستكردنی بنكەی زانستی بۆ بنەمای زانستی پلازما و تێكەڵكردنی ئەتۆمی.
775 جار خوێندراوه‌ته‌وه‌
9/18/2019 3:07:18 PM
زیاتر ...
زۆرترین خوێندراو
  • 24 کاتژمێر
  • هەفتە
  • مانگ