بیروڕا
په‌تاو ده‌رده‌كان تا كۆرۆنا
بورهان شێخ ڕه‌ئوف

ئه‌گه‌ر چاوێكى خێرا به‌ مێژووى مرۆڤایه‌تیدا بخشێنینه‌وه‌ ئه‌وسا ده‌زانین  په‌تاو ده‌ردو تاعونه‌كان چیان به‌ مرۆڤ و شارستانیه‌ته‌كه‌ى كردووه‌ , هه‌رچه‌نده‌ له‌ وتارێكى  وا كورتدا من له‌وه‌یه‌ و بێگومانیش  ناتوانم به‌ درێژى و به‌ چڕى باسى ئه‌و بابه‌ته‌ سامناكه‌ بكه‌م , به‌ڵام بۆ ڕۆژگارى ئێستاى سه‌رده‌مى كۆرۆنا كه‌تا ئێستا جیهانى پێوه‌ گیرۆده‌ بووه‌ و ژیانى خه‌ڵكى  و داموده‌زگاكانى حوكمڕانى له‌ جیهاندا نیمچه‌ ئیفلیج كردووه‌  بیرخسته‌وه‌یه‌كى خراپ نیه‌ .
ده‌وڵه‌تى هایتى كاتێك دامه‌زرێنرا  ساڵى 1791 زاینى له‌ ئاكامى شۆڕشێك كه‌ ئه‌و ئه‌فریقیانه‌ى فه‌ره‌نسیه‌كان  وه‌كو كۆێله‌ هێنابوونیان بۆ هایتى , هه‌ربۆیه‌ ناپلیۆن له‌ ساڵى 1802ز   هه‌وڵى دا ئه‌و وڵاته‌ كۆلۆنیه‌ى خۆى داگیر بكاته‌وه‌ و سوپایه‌كى نارد كه‌ پێكهاتبوو له‌  په‌نجا هه‌زار سه‌رباز , به‌ڵام زۆربه‌ى هێزه‌كه‌ى گیانیان له‌ ده‌ستدا به‌هۆى بڵاوبوونه‌وه‌ى په‌تاى كووشنده‌ى تاى زه‌رد ( حمى الصفرا ْ ) كه‌ دواى ساڵێك ناپلیۆن ناچار بوو ده‌ستبه‌ردارى ئه‌و بڕیاره‌ى ببێت و هه‌رێمى لویزیانا به‌ نرخێكى هه‌رزان به‌ ئه‌مریكا بفرۆشێت , ئه‌مه‌ نموونه‌یه‌كى ئێجگاربچووكه‌ كه‌ په‌تاو ده‌رده‌كان چلۆن ڕێڕه‌وى مێژوو ده‌گۆڕن 
تاعوونى جستنیان و ئیمپراتۆریه‌تى بێزه‌نتى 
ئیمپراتۆریه‌تى بێزه‌نتى یان  ( ئیمپراتۆریه‌تى رۆمانى ڕۆژهه‌ڵات ) له‌ سه‌رده‌مى حوكمڕانى ئیمپراتۆر جستنیان كه‌ له‌ نێوان ساڵانى 527 ز تاوه‌كو 565 ز ئه‌وپه‌ڕى گه‌شه‌و فراوانى به‌ خۆیه‌وه‌ بینیووه‌ و هه‌ر له‌ سه‌رده‌مى ئه‌مدا یاساى ڕۆمانى نووسراوه‌ ڕیفۆرمى كارگێڕى و دارایى كراوه‌ , كه‌نیسه‌ى ئایا سۆفیا دروستكراوه‌و به‌ شێكى زۆرى خاكى ئیمپراتۆریه‌تى ڕۆمانى ڕۆژئاوا داگیراكرا به‌مه‌به‌ستنى یه‌كخستنه‌وه‌ى هه‌ردوو ئیمپراتۆریه‌ته‌كه‌ , هه‌رله‌وكاته‌دا ئه‌م تاعوونه‌ش بڵاو بوویه‌وه‌ كه‌ دواتر به‌ تاعوونى جستنیان ناسرا .
له‌ سه‌ره‌تاى ساڵى 541 سه‌رى هه‌ڵدا له‌نزیك شارى پۆرسه‌عید  له‌ میسر و دواتر به‌ره‌و خۆرئاوا گوازرایه‌وه‌ تا ئه‌سكه‌نده‌ریه‌ ‌  له‌ ڕۆژهه‌ڵاته‌وه‌ تا فه‌له‌ستین  , دواتر له‌ سه‌ره‌تاى ساڵى 542 تا قوسته‌نتینیه‌ى پایته‌ختى ئیمپراتۆریه‌ته‌كه‌ گوزرایه‌وه‌ , كه‌ تا دووسه‌د ساڵ درێژه‌ى كێشا كه‌ تاساڵى 750 ى خایاند .
سه‌رچاوه‌ مێژووییه‌كان و ناسیونال جیۆگرافیك باس له‌وه‌ ده‌كه‌ن كه‌ 30 – 50 ملیۆن كه‌سى كووشتووه‌  كه‌ بۆئه‌وكات ده‌كاته‌ نیوه‌ى دانیشتووانى سه‌رگۆى زه‌وى و ئه‌م ده‌رده‌ شایانى وتنه‌ ئاسیاو باكوورى ئه‌فریقیاو ناوچه‌ى عه‌ره‌بى و ئه‌وروپاى  گرته‌وه‌ .
ئه‌م ده‌رده‌ ئیمپراتۆریه‌ته‌كه‌ى زۆر لاواز كرد تاڕاده‌یه‌ك نه‌یتوانى به‌رگرى له‌ خۆى بكات به‌ هۆى زۆرى ژماره‌ى مردووانه‌وه‌و نه‌په‌رژانه‌ سه‌ر ڕاهێنان و خۆڕێكخستن , جگه‌ له‌وه‌ش ژێرخانى ئابوورى وڵات داڕماو هه‌رله‌ ئاكامى ئه‌م په‌تادا به‌شى زۆرى خاكى ئیمپراتۆرییه‌ته‌كه‌یان له‌ ده‌ستدا هه‌ر له‌ باكوورى ئیتالیاو تا باكوورى ئه‌فریقیا و ته‌نانه‌ت له‌ ده‌ستدانى كه‌نارى ئیسپانیاش  ساڵى 717 بۆعه‌ره‌به‌كان و وڵاتى شام و ئاسیاى بچووكیش .
تاعوونى ڕه‌ش له‌ ئه‌وروپا
ئه‌م تاعوونه‌ش كه‌ له‌ ڕێگه‌ى ڕۆژهه‌ڵات و ئه‌وه‌ى پێ ى ده‌وترێت ڕێگاى ئاوریشم  پێده‌چێت هه‌ر له‌ چینه‌وه‌ وه‌كو ئێستاى كۆرۆنا له‌ نێوان ساڵه‌كانى  1347 تاوه‌كو 1351  سه‌رى هه‌ڵداوه‌و ئه‌وكات ژماره‌ى دانیشتووانى جیهان كه‌متر له‌ 500 ملیۆن كه‌س بووه‌ , به‌ ته‌نها له‌ ئه‌وروپا 75 ملیۆن كه‌سى كووشت .
تا ئه‌وكات ئه‌وروپا زۆ چڕ بوو  ژماره‌ى دانیشتووانه‌كه‌ى هیچ كه‌مو كورتیه‌كى نه‌بوو له‌ هێزى كاردا به‌ڵام به‌مه‌ كێشه‌ى گه‌وره‌ى بۆ دروست بوو كه‌ دواتر بووه‌ هۆى سه‌رهه‌ڵدانى زۆر شۆڕش له‌ لایه‌ن جوتیاران و چینو توێژه‌كانى تره‌وه‌ به‌مه‌به‌ستى به‌ ده‌ستهێنانى مافى زیاتر .
ئه‌نفلۆنزاى ئیسپانى 
ئه‌ویش یه‌كێكى تره‌ له‌ وپه‌تا پیسانه‌كه‌ له‌ دواى جه‌نگى جیهانى یه‌كه‌مه‌ وه‌ سه‌رى هه‌ڵداو 500 ملیۆن كه‌س تووش بوون كه‌ له‌ 50 تا 100 ملیۆن كه‌سى كووشت .
كۆرۆناچى ده‌گۆڕێت ؟
كۆرۆنا ئه‌و ڤایرۆسه‌ى كه‌ له‌ كۆتایى ساڵى 2019 له‌ چین سه‌رى هه‌ڵداو تا ئێستا زیاتر له‌ 4 ملیۆن كه‌س تووش بوون  زیاتر له‌ 300 هه‌زاریشى كووشتووه‌ , تا ئێستا هیچ  ڤاكسینێكیش نه‌دۆزراوه‌ته‌وه‌ بۆ چاره‌سه‌ركردن و له‌ ناوبردنى ڤایرۆسه‌كه‌ . بۆیه‌ پێده‌چێت كاریگه‌رى زۆرى هه‌بێت بۆ ئاینده‌ى مرۆڤایه‌تى كه‌ له‌وه‌یه‌ ئیتر به‌ریه‌كه‌وتن ببێته‌ شته‌ یاساغ و حه‌رامه‌كان , ئایاى ئاینده‌ى ریستورانت و كافیا و فڕۆكه‌و گه‌شته‌كان چۆن ده‌بێت ؟؟
كۆرۆنا فێرى كردین له‌ دوورى یه‌كتره‌وه‌ كاربكه‌ین ,  ڕۆڵى نیشتمان پارێزى گۆڕى له‌ سه‌ربازه‌وه‌ بۆ پزیشك و كارمه‌ندانى ته‌ندروستى و سیستمى تاك جه‌مسه‌رى جیهانى گۆڕى بۆ فره‌ جه‌مسه‌ر , شێوازى خواپه‌رستى و تقوسه‌ ئاینیه‌كانى گۆڕى , ڕۆڵى ئه‌نته‌رنێت و فراوانبوونى به‌كارهێنانى پێویستى بوونى ,  پێدانى چاره‌سه‌رو خزمه‌تگوزارى ته‌ندروستى  له‌ دووره‌وه‌ به‌نه‌خۆش بێ ئه‌وه‌ى بچنه‌ كلینكه‌ ته‌ندروستیه‌كان , باوه‌ڕى مرۆڤه‌كان زیاتر بووه‌ به‌ زانست و زانیارى نووچدارى ,  كزبوونى  باوه‌ڕ به‌ دابو نه‌ریتى  كۆن و دواكه‌وتوو , زیاتر بڵاوبوونه‌وه‌ى ده‌نگدانى ئه‌لكترۆنى , با چاوه‌ڕوانى شتى تریش بین .



‌‌ زیاتر ...
شاناز ئیبراهیم ئه‌حمه‌د
ئارێز عەبدوڵڵا
زۆرترین خوێندراو
  • 24 کاتژمێر
  • هەفتە
  • مانگ