بیروڕا
یه‌مه‌ن قوربانى ململانێ ى هه‌رێمایه‌تى نێو ده‌وڵه‌تیه‌كان
بورهان شێخ ڕه‌ئوف
ئه‌گه‌ر چى یه‌مه‌ن   جێگه‌و پێگه‌ى كۆنترین شارستانى عه‌ره‌بى یه‌ له‌ دێر زه‌مانه‌وه‌ و عه‌ره‌به‌كان له‌وێنده‌ره‌وه‌ بۆ شوێنه‌كانى ترى وه‌كو  نیمچه‌ دوڕگه‌ى عه‌ره‌ب و شام و عێراقیش چوون  به‌ڵام ئێستا وڵاتێكى هه‌ژارى په‌راوێزخراوى داماوى ده‌ستى شه‌ڕى ناوخۆیى و ململانێ ى ئیقلیمى و نێوده‌وڵه‌تى یه‌   كه‌له‌م باسه‌دا هه‌وڵده‌ده‌ین له‌ چه‌ند ڕوویه‌كه‌وه‌ خوێندنه‌وه‌ى بۆبكه‌ین به‌ گوێره‌ى توانا .
ئه‌و ململانێ یانه‌ى كه‌له‌ یه‌مه‌ندا هه‌ن :-
1. ململانى َى ناوخۆیى: ئه‌گه‌رچى یه‌مه‌نى باكور و یه‌مه‌نى باشوور ساڵى 1990 یه‌كیانگرته‌وه‌ له‌ دواى ته‌واو بوونى شه‌ڕى سارد و هه‌ڵوه‌شانه‌وه‌ى یه‌كێتى سۆڤیه‌تى جاران كه‌ ئه‌وسا یه‌مه‌نى   دیموكراتى باشوور كه‌ عه‌ده‌ن پایته‌ختى بوو  سه‌ربه‌ یه‌كێتى سۆڤیه‌ت بوون و حزبى سۆسیالیستى یه‌مه‌ن فه‌رمانڕه‌وایى ده‌كرد و له‌ باكوورى یه‌مه‌نیش عه‌لى عه‌بدوڵا ساڵه‌ح سه‌رۆك بوو ئه‌و زیاتر له‌ به‌ره‌ى ڕژێمه‌ عه‌ره‌بیه‌كانى سه‌ر به‌ ڕۆژئاوا بوون   كه‌ پایته‌خته‌كه‌ى سه‌نعا بوو به‌ڵام پاش ماوه‌یه‌كى كورت كێشه‌و ململانێ كه‌وته‌ نێواان باكوور و باشوورییه‌كانه‌وه‌ شه‌ڕ هه‌ڵگیرساو عه‌لى عه‌بدوڵا ساڵه‌ح كه‌ سه‌رۆكى یه‌مه‌نى یه‌كگرتوو بوو په‌لامارى باشوورى داو عه‌ده‌نى داگیركردو  خۆى واته‌نى جودا خوازه‌كانى ڕاونا , له‌و ساوه‌ تا  ساڵى 2011 و سه‌رهه‌ڵدانى به‌هارى عه‌ره‌بى هه‌ر به‌و شێوه‌ یه‌مه‌ن به‌ڕێوه‌ ده‌چوو به‌ڵام له‌ دواى به‌هارى عه‌ره‌بى و سه‌رهه‌ڵدانى  شۆڕش له‌و وڵاته‌عه‌لى عه‌بدوڵا ساڵه‌ح له‌ ژێر فشارى گه‌لى یه‌مه‌ندا ده‌ستى له‌ كار كێشایه‌وه‌ و عه‌بد ڕه‌به‌ مه‌نسورهادى جێگرى بووه‌ سه‌رۆك كۆمار و ڕێككه‌وتن كرا ده‌ستوورى نوێ بۆ یه‌مه‌ن بنووسرێته‌وه‌ و جۆرێك له‌ سیستمى فیدراڵى بۆ یه‌مه‌ن په‌یڕه‌و بكرێت له‌ نێوان باكوورو باشووردا , به‌ڵام دواتر سه‌رهه‌ڵدانى حوسیه‌كان كه‌ كه‌مینه‌یه‌كى زه‌یدى عه‌له‌وین كه‌ له‌ مه‌زهه‌بى شیعه‌و ئێرانه‌وه‌ نزیكن توانیان له‌ گه‌ڵ تاقمه‌كه‌ى عه‌لى عه‌بدوڵا ساڵه‌ح كوده‌تا بكه‌ن و  سه‌نعاى پایته‌خت داگیربكه‌ن و ودواتر شاره‌كانى تریش .
2. ململانێ ئێرانى و عه‌ره‌بستانى سعودى :له‌ دواى كوده‌تاكه‌ ململانێ و شه‌ڕێكى قورس سه‌رى هه‌ڵدا له‌ یه‌مه‌ن له‌ نێوان باكور و باشوورییه‌كاندا دواتر بووه‌ شه‌ڕى نێوان حكومه‌تى شه‌رعى كه‌ سه‌رۆك عه‌بد ڕه‌به‌ مه‌نسوور هادى سه‌رۆكایه‌تى ده‌كرد و و عه‌ره‌بستانى سعودیه‌ و ئیمارات و هه‌ندێكى تر له‌ وڵاتانى كه‌نداو ئه‌مریكاش به‌ناوى هاوپه‌یمانى عه‌ره‌بیه‌وه‌ كۆمه‌كیان ده‌كردن  كوده‌تاچییه‌كانیش كه‌ پێكهاتبوون له‌ حووسیه‌كان و تاقمى حزبى كۆنگره‌ى عه‌لى عه‌بدوڵا ساڵه‌ح  ئێران پشتیوانى ده‌كردن  دواتر حووسیه‌كان  و عه‌لى عه‌بدوڵا ساڵه‌ح هاوپه‌یمانێتییه‌كه‌یان تێك چوو و عه‌لى عه‌بدوڵا ساڵحیان كووشت .
3. ململانێ ى ئیماراتى عه‌ره‌بى یه‌كگرتوو و عه‌ره‌بستانى سعوودیه‌ له‌ یه‌مه‌ن : هه‌رچه‌نده‌ ئه‌م دووانه‌ به‌ ڕوواڵه‌ت و ئاشكرا وه‌كو ڕاگه‌یه‌نراوه‌ هاوپه‌یمانن له‌ هاوپه‌یمانى عه‌ره‌بى به‌ڵام له‌ ڕاستیدا ململانێ یه‌كى شاراوه‌ى توند له‌ سه‌ر به‌رژه‌وه‌ندى هه‌یه‌ له‌ نێوانیاندا كه‌ هۆكارى ڕاسته‌قینه‌ى درێژه‌كێشانى شه‌ڕى ناوخۆیى یه‌مه‌نه‌ كه‌وا بۆ چوار ساڵ زیاترى درێژه‌ى هه‌یه‌ و هیچ هیوایه‌كیش له‌ ئاسۆه‌وه‌ دیار نى یه‌ بۆ چاره‌سه‌ركردنى .
ئامانجه‌كانى هاوپه‌یمانى عه‌ره‌بى 
ئاشكراترین فاكته‌ر كه‌ ئه‌و وڵاتانه‌  كردوویانه‌ته‌ پاساوو بیانوو  بۆ ئه‌وه‌ ى بچنه‌ یه‌مه‌نه‌وه‌ جگه‌ له‌ شه‌ڕى ناوخۆى یه‌مه‌ن ئه‌م سێ فاكته‌ره‌ن :-
1. گێڕانه‌وه‌ى حوكمى شه‌رعى بۆیه‌مه‌ن واته‌ حكومه‌ته‌كه‌ى سه‌رۆك مه‌نسوور هادىكه‌ ئێستا له‌ مه‌نفایه‌ له‌ عه‌ره‌بستانى سعوودیه‌  .
2. به‌رگرتن له‌ هه‌ژموون و فراوان خوازى ده‌ستوه‌ردانى ئێران له‌ كاروبارى یه‌مه‌ن .
3. پاراستنى سنووره‌كانى عه‌ره‌بستانى سعوودیه‌  كه‌ له‌وێوه‌ ڕۆژانه‌ ڕۆكێت بارانى هه‌ندێ شارى عه‌ره‌بستان ده‌كرێت .
ململانێ ى  سعوودیه‌و ئیمارات  له‌ یه‌مه‌ن 
زیاتر فاكته‌رى ئابوورین كه‌ پاڵ به‌و دوو وڵاته‌وه‌ ده‌نێن ده‌ستوه‌ردانى شه‌ڕى ناوخۆى یه‌مه‌ن بكه‌ن و بیكه‌نه‌ شه‌ڕى خۆیان كه‌ ئه‌و وڵاته‌ باجێكى قورسى داوه‌ هه‌وڵده‌ده‌م له‌ دواتر بارودۆخى مرۆیى ئه‌و وڵاته‌ش بخه‌مه‌ڕوو به‌ كورتى .
ئیمارات هه‌وڵى ئه‌وه‌ ى داوه‌ كه‌ به‌نده‌ره‌كانى یه‌مه‌ن داگیربكات و ده‌ستوه‌ردانى سه‌ربازى تێدا بكات وه‌كو ئه‌وه‌ى هه‌ر له‌ سه‌ره‌تاوه‌ به‌نده‌رى عه‌ده‌ن و دواتر  به‌نده‌رى موكه‌لا و دواى ئه‌ویش به‌نده‌رى ئه‌لمخا,  دوا هه‌وڵیشیان به‌نده‌رى حه‌دیده‌یه‌ كه‌ تا ئێستا یه‌كلایى نه‌بووته‌وه‌ ئه‌مانه‌ش بۆ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ڕكابه‌رى به‌نده‌رى دوبه‌ى نه‌كه‌ن كه‌ ئێستا به‌نده‌رێكى گه‌وره‌ى جیهانى یه‌و داهاتێكى گه‌وره‌ى هه‌یه‌ له‌ كاتێكدا ئه‌گه‌ر به‌نده‌ره‌كانى یه‌مه‌ن ئارام و سه‌قامگیر بن ئه‌وا ده‌بنه‌ ڕكابه‌رى به‌هێز بۆ دوبه‌ى كه‌ ئه‌مه‌ش به‌زیانى گه‌وره‌ بۆ ئیمارات ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ .
عه‌ره‌بستانى سعوودیه‌ش ئامانجێكى ئیستراتیجى و دوورمه‌وداو درێژخایه‌نى هه‌یه‌ ئه‌گه‌ر بۆى بلوێت ئه‌ویش ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ڕێڕه‌وێكى وشكانى بۆسه‌ر ده‌ریاى عه‌ره‌بى بكاته‌وه‌ بۆ ئه‌وه‌ى بۆڕى نه‌وت فرۆشتنى پیادا بڕوات  له‌ پارێزگاكانى حه‌زره‌مه‌وت و مه‌هره‌وه‌ له‌ یه‌مه‌ن .
جا بۆزیاتر ڕوونكردنه‌وه‌ى ئه‌و ململا نێ یه‌ى كه‌ له‌ نێوان ئیمارات و سعوودیه‌دا هه‌یه‌ له‌ یه‌مه‌ن ئیماراتییه‌كان هه‌رله‌ سه‌ره‌تاوه‌ ده‌ستیانگرت به‌ سه‌ر  پارێزگاى حه‌زره‌مه‌وت له‌ ڕێگه‌ى ئه‌و هێزانه‌وه‌ كه‌ سه‌ربه‌خۆیانن كه‌ ناسراوان به‌ نوخبه‌ى حه‌زره‌مه‌وت كه‌ ئه‌مه‌ش ڕێگربوو له‌ به‌ دیهاتنى ئامانجه‌كانى عه‌ره‌بستانى سعوودیه‌ , بۆیه‌ سعوودییه‌كان ناچار بوون په‌ل بهاوێژن بۆ پارێزگاى ئه‌لمهره‌ى دووره‌ده‌ست كه‌ یه‌كێك له‌ دووررترین ناوچه‌كانى یه‌مه‌نه‌ له‌ ناوه‌نده‌وه‌ و هاوسنوورى سوڵتاننشینى عه‌مانه‌ به‌م شێوه‌ توانیان ڕێ له‌ فراوانبوونى ناوچه‌ى هه‌ژموونى ئیمارات بگرن سعوودییه‌كان .
بۆیه‌ ئێستا هه‌موو ئه‌و لێدوان و پاساوانه‌ى كه‌ بۆ درێژه‌دان به‌ شه‌ڕى یه‌مه‌ن ده‌ى هێننه‌وه‌ ئه‌و دوو وڵاته‌ كه‌وتوه‌ته‌ ژێر پرسیاره‌وه‌ خۆى له‌ پاراستنى به‌رژه‌وه‌ندییه‌كانى خۆیاندا ده‌بینێته‌وه‌ .
بۆ یه‌ چه‌نده‌ بۆیان بكرێت درێژه‌ به‌و شه‌ڕه‌ ماڵوێرانكه‌ره‌ ده‌ده‌ن  چونكه‌ وه‌ستانى شه‌ڕ واته‌به‌دى نه‌هاتنى ئامانجه‌كانى سعوودیه‌و ئیمارات .
ئامانجى هێرشى وڵاتانى كه‌نداو یان هاوپه‌یمانى عه‌ره‌بی 
وڵاتانى كه‌نداو ده‌ڵێن حووسیه‌كان هه‌ڕه‌شه‌ن بۆ سه‌ڕ ئاسایشى عه‌ره‌بستانى سعوودیه‌ له‌لایه‌كى تره‌وه‌ حكومه‌ت و ئیداره‌ى ئه‌مریكا ئاگادارى كردونه‌ته‌وه‌ هه‌واڵ و هه‌واڵگرى وردى پێداون  كه‌ حووسیه‌كان 300 ڕۆكێتى زه‌مین به‌زه‌مینى ڕوسیان گواستۆته‌وه‌ بۆ نزیك سنوورى عه‌ره‌بستانى سعوودیه‌ كه‌ مه‌ودایه‌كه‌یان 300 كم  له‌ كاتێكدا سعوودیه‌ تا ئێستا نزیكه‌ى 120 ملیار دۆلارى له‌ شه‌ڕى یه‌مه‌ن خه‌رج كردووه‌ .
قه‌یرانى مرۆیى له‌ یه‌مه‌ن
ژماره‌ى دانیشتووانى یه‌مه‌ن 28 ملیۆن كه‌سه‌ له‌وانه‌ سێ ملیۆن یه‌مه‌نى ئاواره‌و ده‌ربه‌ده‌رن و نزیكه‌ى یه‌ك ملیۆن تووش بوون به‌ په‌تاى سامناكى كولێرا كه‌حاڵه‌تى وا تا ئێستا له‌ هیچ وڵاتێكدا تۆمار نه‌كراوه‌ ,  هه‌شتاو پێنج هه‌زار مناڵى یه‌مه‌نى ته‌مه‌نیان  له‌ ژێر پێنج ساڵه‌وه‌ له‌ برسانا مردوون به‌هۆى به‌د خۆراكیه‌وه‌ , جگه‌ له‌وه‌ى 8.4 ملیۆن كه‌س تووشى به‌د خۆراكى بوون هه‌روه‌ها   چوارده‌ ملیۆن كه‌س له‌ سه‌ر لێوارى برسێتیدان , هه‌رچه‌نده‌ ئامارى ورد له‌ به‌رده‌ستدا نى یه‌ به‌ هۆى بارودۆخى تایبه‌تى یه‌مه‌نه‌وه‌ له‌ به‌رئه‌وه‌ ئاژانسه‌ نێوده‌وڵه‌تییه‌كان ڕایده‌گه‌یه‌نن كه‌ ژماره‌یه‌كى زۆریش به‌ هۆى شه‌ڕو به‌د خۆراكی یه‌وه‌ مردوون و كوژراون .
له‌ كۆتاییدا ئه‌گه‌رچى ئه‌مریكیه‌كان بڕیارى ئه‌وه‌یان داوه‌ كه‌ پشتیوانى هاوپه‌یمانى عه‌ره‌بى ناكه‌ن ئیتر به‌ هۆى ئه‌وه‌ى خه‌ڵكى سڤیل كراوه‌ته‌ ئامانج  له‌ هێرشه‌ ئاسمانییه‌كانى هاوپه‌یمانى عه‌ره‌بى بۆ سه‌ر شاره‌كانى یه‌مه‌ن و خه‌ڵكى بى َ گوناهو سڤیلى زۆر كوژراون و ئه‌مه‌ نه‌ك لاى ئه‌مریكیه‌كان به‌ڵكو له‌ هه‌موو جیهاندا بووه‌ته‌ مایه‌ى نیگه‌رانى وبێزارى زۆر .
ئایا ئه‌مریكیه‌كان  په‌یوه‌ندییه‌ مێژووییه‌كانى خۆیان له‌ گه‌ڵ عه‌ره‌بستان كه‌ زیاتر له‌ حه‌فتا ساڵه‌ به‌رده‌وامه‌  ده‌كه‌ن به‌ قوربانى شه‌ڕى یه‌مه‌ن  له‌ كاتێكدا سعوودیه‌ گه‌وره‌ترین كڕیارى چه‌كى  ئه‌مریكیه‌ كه‌ تا ئێستا بایى 90 ملیار دۆلار چه‌كى ئه‌مریكى كڕیووه‌ له‌ ساڵى 1950 ه‌وه‌ هه‌روه‌ها ئه‌و هاوپه‌یمانێتیه‌ له‌ سه‌رده‌ستى شا عه‌بدولعه‌زیزى ئالسعودو سه‌رۆك تیۆدۆر ڕۆزفلت له‌ ساڵى 1945 له‌ سه‌ر كه‌شتیه‌كى جه‌نگى ئه‌مریكى له‌ ئاوه‌ هه‌ریمیه‌كانى میسردا واژۆ كراوه‌و بنه‌ماكانیان داناوه‌و تا ئێستا به‌رده‌وامه‌ له‌ زۆربه‌ى ململانێ و قه‌یرانه‌كانى شه‌ڕى ئۆكتۆبه‌رى 1973 و 11 سپته‌مبه‌رى 2001 نێوان ئه‌مریكاو عه‌ره‌ب و عه‌ره‌ب و ئیسرائیل نه‌له‌رییه‌وه‌و خۆى گرت و له‌ سه‌ر پێ ى خۆى وه‌ستاو پێناچێت له‌م قه‌یرانه‌ى یه‌مه‌نیشدا به‌ ئاسانى بله‌رێته‌وه‌.
ماوه‌ته‌وه‌ ئه‌وه‌ بڵێین پێگه‌ى جوگرافى یه‌مه‌ن زۆر گرنگه‌ و بێ وێنه‌یه‌ له‌ جیهاندا ڕۆژهه‌ڵات و ڕۆژئاوا به‌یه‌كه‌وه‌ ده‌به‌ستێته‌وه‌ و خه‌ڵكى هه‌ژارى یه‌مه‌ن باجى ئه‌و پێگه‌ ده‌ده‌ن .
‌‌ زیاتر ...
د.ئه‌رسه‌لان بایز
فه‌رید ئه‌سه‌سه‌رد
ئازاد ئیبراهیم ئەحمەد
ئازاد ئیبراهیم ئەحمەد
هونه‌ر ره‌سوڵ ئه‌حمه‌د
د.به‌ختیارشاوه‌یس
ئازاد ئیبراهیم ئەحمەد
هیوا محه‌مه‌د

بیروڕا

زۆرترین خوێندراو
  • 24 کاتژمێر
  • هەفتە
  • مانگ