بیروڕا
كۆڕۆنا چی دەگۆڕێت؟ (ژیان دووای كۆڕۆنا هەمان ژیانی پێش كۆڕۆنا دەبێت؟)
جوتیار فەتاح


 كۆڕۆنا ئەو هەڕەشە گەورەیەی مەترسی دروست كردووە لەسەر ژیانی مرۆڤ و ژینگەی مرۆڤایەتی ئایا مەترسیەكی هێندەگەورەیە، كەوا مرۆڤایەتی توشی شۆكێكی وا لەناكاو و دەستەوەستانكردووە؟


كەعبە و مزگەوتی پێغەمبەر داخرا، دەرگای مۆڵ و سەنتەربازرگانە گەورەكان كڵۆم دران، ناوەندە گەورەكانی پشپشكێنەی سەرمایە چۆڵكران، سینەما، باڕ، ناوەندە زانستی و ئاینیەكان...هتد هەموویان مرۆڤ خۆی لێیان دوردەخاتەوە، مرۆڤ ناچێتە كەنار دەریا قەشەنگەكان و سێزدەبەدەر بەتەنیا لە دەربوو، ئاگر بۆ یادی كاوەی مەزن هەڵنەكرا.
فەیلەسوف و كۆمەڵناسە گەورەكانی وەك پیپەر بۆردیۆ و فۆكۆیاما و ڕۆبێرت پۆتنام...، چەند ساڵێكە مرۆڤایەتی ئاگادار دەكەنەوە كە ئاقاتێكی گەورە بەڕێوەیەو كۆتایەكی گۆڕاو و چاوەڕوانكراو پێش دێت، هەرچەندە ئەوانە زیاتر بیریان لای جەنگێكی گەورەی نێوان مرۆڤەكان بوو، نەوەك مرۆڤ لەگەڵ دوژمنێكی جگە لە مرۆڤ، كۆڕۆنا ئەو دوژمنەی كە ئێستا ئافاتێكی گەورەی بۆ مرۆڤایەتی پێشهێناوە، بەڵام ئەوەی تاوەكو ئێستاش جێگەی مشتومڕێكی زۆرە ئەوەیە كە كۆڕۆنا دووای زیاتر لە چوار مانگ هێشتا بۆ توێژەرە تەندروستی و مرۆیەكانی تر یەكلا نەبۆتەوە كە ئایا مرۆڤ دەستی هەیە لە ئازادكردنی ئەم ڤایرۆسە یاخود نا تەنها پەتایەكی سروشتیە كە هەڕشە لە ژیان و مانی مرۆڤ دەكەت، بەڵام ئەوەی گرنگە ئەوەیە كەوا لە ئێستادا مرۆڤ ڕووبەڕووی جەنگێكی گەورەی بێ خوێنڕشتن بۆتەوە، ئەم جەنگەی كە ئێستا مرۆڤایەتی لەگەڵی دەجەنگێت  دووسەرەیە، لە لایەك تاوەكو ئێستا ناوەندە زانستیە گەورەكانی جیهان لە ڕووی تەندروستی نەیانتوانیوە چارەسەر بۆ لە ناوبردنی بدۆزنەوە، لە كاتێكدا هەڕەشەی گەورەی ئەم ڤایرۆسە بۆ وڵاتە پێشكەوتووەكان زیاترە لە وڵاتانی دواكەوتوو، بە نمونەی ئەمریكا و چین و وڵاتانی ئەوروپی بەبەراورد بە وڵاتە دواكەوتووەكانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و ئەفریقا، زۆر زیاتر زەرەرمەندن لە ڕووی ئابوری و زیانی گیانی، ژمارەی توشبووانی كۆڕۆنا و خەرج كردنی پارەی وڵاتە پێشكەوتووەكانی بەدەیانهێندەی وڵاتانی دواكەوتووە، ئەمە جگە لەوەی كە لە وڵاتانی پێشكەوتوو زۆر زیاتر لەو سەرمایەی لەو پێناوەدا خەرج دەكرێت، زۆرلەوە زیاتریش ئاورییانی تووشی زەرەر كردووە، بۆ نمونە ئەمریكا سێ تریلیۆن دۆلاری وەك ڕووبەڕووبوونەوەی كۆڕۆنا ئامادەكردووە لەگەڵ لەكار كەوتنی دەیان كۆمپانیای گەوری ئەمریكی و ملیۆنان دەستی كار لەو وڵاتە بێكار بوون، ئەمە بۆ ئەوروپا و كەنەدا و چینیش ڕاستە، بە پێچەوانەی وڵاتە دواكەوتووەكان هەم زیانی ئابوریان كەمترە هەمیش گیانی ماددی، (ڕەنگە ئەمەش بە هۆی لاوازی سێكتەری ئابوری و كەمی پەیوەندیان بە دەرەوەو توندی حكومەتەكانیانەوە بێت) واتا كۆڕۆنا مەترسی زیاتری خستۆتە سەر ولاتانی پێشكەوتوو بە دیاریكراویش سەرە ڕمەكانی سەرمایەداری.
لایەنی دووەم زیانی گەورەی داوە لە سیستمی جیهانی ژیانكردنی مرۆڤایەتی، پێشكەوتنی مرۆڤ لە كۆتای سەدەی ڕابردوو و ئەم سەدەیە گۆڕانی گەورەی لە سیستمی ژیانكردن دروستكردووە، ئەم گۆڕانكاریەش لە شێوازی بەڕێوەبردنی وڵات و خێزان و تاك خۆی دەبینێتەوە، ئەگەر سەیری بەڕێوەبردنی وڵات بكەین دوو جۆر بەڕێوەبردن بەدی دەكرێت بە شێوەی گشتی ئەوانیش ئەو وڵاتانەی پشت بە سامانی سروشتی دەبەستن لەگەڵ ئەوانەی زیاتر سود لە توانا عەقڵی و جەستەیەكانی مرۆڤ وەردەگرن (ئەمە باس نیە لە شێوازی سیستمی سیاسی وڵات كە هەر وڵاتێك بۆ داپۆشینی عەیب و عارەكانی خۆی ناوێكی قەبەی بەبەر خۆدا كردووە وەك سەرمایەداری و لیبرالیزم و سۆسیالیزم... كە ئەمانە تەنها قسەن). ئەو وڵاتانەی تەنها پشت بە سامانی سروشتی دەبەستن زیاتر وڵاتی دواكەوتوون، چونكە كەمتر بیردەكەنەوە ئەوەی مەبەستە لایان بۆ ژیان كردن پارەیە ئەوانەش پارەی كاشییان هەیە كەم و كورتیەكانی ئەم وڵاتانەش لەوەدا خۆی دەبینێتەوە كاتێك نرخی نەوت یان هەر سامانێكی تری سروشتی لە بازاڕەكانی جیهان نرخی دادەبەزێت دەبینین وڵات و هاوڵاتیانیان ڕووبەڕووی یەكتر دەبنەوەو هەر لایەكیان ئەوەی تر تاوانبار دەكات بەوەی هاتۆتەپێش،  زۆرجاریش بەكارهێنانی توندوتیژی لێدەكەوتەوە تا دەگاتە خوێن ڕشتن ئەمەش لە وڵاتی خۆمان و دراوسێكانمان زۆر بە ڕوونی دیارە، زۆر بە دەگمەنیش داهێنان دەكەن یان هەر نایكەن، چونكە بیركردنەوەیان زۆر بەرتەسك و سنوردارە.

وڵاتانی دووەم كە پشت بە توانا عەقڵی و جەستەیەكانی مرۆڤ دەبەستن، كەمتر توشی ئەو گرفتانە دەبن كە وڵاتانی جۆری یەكەم توشی دەبن، ئەمەش دەگەڕێتەوە بۆ ئەوەی كە ئەم وڵاتانە زیاتر پشت بە توانای مرۆیی دەبەستن لە بەڕێوەبردنی وڵات، ئەمە وایكردووە زیاتر بیربكەنەوە و كەم و كورتیەكان خێراتر بدۆزنەوەو چارەسەرییان بكەن،چونكە زیاتر پشت بە زانست دەبەستن ئەمە جگە لەوەی كە زۆرێكیان خاوەنی سامانی سروشتین، بەڵام زۆر بە كەمی پشتی پێدەبەستن بۆ لایەنی ئابوری وڵات، چونكە ئەم وڵاتانە توانای ئەوەییان هەیە سامانی وڵاتانی تر بەكاربهێنن (چ بەڕێگای قانونی یان نا قانونی بێت)، تەنانەت توانای ئەوەیان هەیە كە دەستوەربدەنە نرخ و بازاڕیش، چونكە توانای داهێنان و دۆزینەوەی نوێیان زیاترە بەنمونە وڵاتێكی وەك ژاپۆن و ئەمریكا و بەشێكی ئەوروپا زیاتر پشت بەو داهێنانە دەبەستن كە لە ناوەخۆی وڵاتەكانیان وەبەری دەهێنن و بۆ وڵاتانی جۆی یەكەم هەناردەی دەكەن.

دابەش بوونی جیهان بۆ دووجۆری وڵات بەردەوام ململانێی لێكەوتۆتەوە چ لە ڕووی كلتوری،ئایدۆلۆژی، ئابوری یان سەربازی بێت، هەموو ئەو جەنگە گەورانەی كە دووچاری مرۆڤایەتی هاتوون بەرهەمی یەكێك لەو هۆكارانەیە زۆرترینی جەنگەكانیش لە نێوانی دووجۆری وڵاتاەكانە، جگە لەو ململانێیانەی نێوان وڵاتانی یەك جۆری بەڕێوەبردن كە زۆر كەمتر روودەدەن كە زیاتر لە ئەنجامی ململانێی ئابوریە بەتایبەتی لە بەبازاڕكردنی بەرهەمەكانیان لەبازاڕی جیهان، نمونەی جەنگە جیهانیەكان و داعش لە بوونی دوو جۆری وڵاتی بەڕێوەبردن دروست بوون، گۆڕینی نرخی كار و دابەشبوو
‌‌ زیاتر ...
شاناز ئیبراهیم ئه‌حمه‌د
ئارێز عەبدوڵڵا
زۆرترین خوێندراو
  • 24 کاتژمێر
  • هەفتە
  • مانگ