بیروڕا
ئاسایشی کۆمەڵایەتی تاك لە نێوان دوو سەردەمی جیاوازدا
جوتیار فەتاح

جوتیار فتاح - کۆمەڵناس

ئاسایشی کۆمەڵایەتی چەمكێكی گرنگ و پڕ بایەخی ناو زانستی کۆمەڵناسیە، بەشێوە گشتیەكەی بریتیە لە پاراستنی هاوڵاتی و کۆمەڵگە لە كێشە و گرفتەكانی ناوەوەو دەرەكی، واتا دڵنیایی ژیانی هاوڵاتیان لە نەبوونی هیچ ترس و گرفتێك كە دەبێتە مەترسی لەسەر ژیانی تاك و كۆمەڵ. ئەم ناساندنە كورتە بەسە بۆ شیكردنەوەی چەمكەكە،چونكە ئێمە لێرەدا زیاتر مەبەستمانە لەوە تێبگەین كە ئاسایشی کۆمەڵایەتی لە هەرێمی كوردستان لە چ ڕەوشێكدایە بە تایبەتی لەسەردەمی حكومی خۆماڵی، كە بە تایبەتی دوو سەردەم وەردەگرین سەردەمی پێش شەڕی ناوەخۆ و سەردەمی دووای پرۆسەی ئازادی عێڕاق، چونكە ئەم دوو سەردەمە تەواو جیاوازن لە بواری بوون و تایبەتمەندیەکانی ئاسایشی کۆمەڵایەتی.

سەردەمی بەر لە شەڕی ناوەخۆ: شەڕی ناوەخۆ ئەوەی كە هەمووان بێزی لێ دەكەنەوەو و خۆشمان ناوێت، سەردەمێك بوو برا تینوی خوێنی براكەی بوو، بەڵام ئاسایشی کۆمەڵایەتی بەر لەو شەڕە نەگریسە لە چ ڕەوشێكدا بوو؟ بەر لە شەڕی ناوەخۆ دانیشتوانی هەرێمی كوردستان لە ڕەوشێكی خراپی ئابوری و ناسەقامگیری سیاسیدابوون، بە تایبەتی بە هۆی ترس لە گەڕانەوەی ڕژێمی بەعس و لە دەست چوونی سەركەوتنی گەلی كورد لە ساڵی 1991 لە لایەكی تریش هەڕشەی دراوسێكانی هەرێم، هەموو ئەوانە وای كردبوو كە دانیشتوان بە شێوەیەكی گشتی لە ڕەوشێكی ناجێگیری سیاسیدابن، بەڵام ئەو سەردەمە ئاسایشی کۆمەڵایەتی و پاراستنی ئاسایشی کۆمەڵایەتی لەدەست هیچ دامەزراوەیەكی فەرمی دەوڵەتی دانەبوو، ئەمەش وایكردبوو كە ئاسایشی کۆمەڵایەتی لەژێر چاودێری کۆمەڵایەتی خەڵكی گشتی دابێت، هەر بۆیەش بوو كە خەڵكە گشتیەكە بە هەرەوەزی دەست بە پاراستنی ئاسایشی کۆمەڵایەتی خۆیانەوە بگرن،لەگەڵ ئەوەشدا ئەو سەردەم كێشەی هەرە گەورەی ئاسایشی کۆمەڵایەتی هەڕەشی دەرەكی بوو، بەڵام لەهەمبەر ئەو مەترسیە دەرەكیانە هاوڵاتی ئاسایی بە گشتی دەستەوەستان نەبوو لەبەرامبەر نە پاراستنی ئاسایشی خۆی و كۆمەڵگەكەی، ئەوەش مانای ئەوە نییە كە سەردەمێكی خاڵی بوو لە دیاردەو حاڵەتی نەخوازراوی کۆمەڵایەتی وەك (دزی و ڕێگری و كوشتن...)، بەڵام بە گشتی بەبەراورد بەو سەردەمە لە ئاستی ناوەند باڵاتربوو، چونكە هاوڵاتیان خاوەنی كەسایەتیەكی بەهێزی دەروونی بوون و هەمیشە پلانی ڕووبەڕوو بوونەوەی ئەو مەترسیانەی هەبوو كە دەهاتە پێش یان ڕاهاتبوو و خۆگونجانی دروست کردبوو ، واتا هاوڵاتی ئاسایی خۆی نەدابوو دەست چارەنوسێكی نادیار و ترسناك.، یان ئەوەی هەیە دەستەوەستان بوەستێت لەبەردەمیدا. بۆیە بە گشتی لەگەڵ هەمو ئەو هەڕەشە دەرەکی و خودیانەی کە هەبوون، بەڵام بە گشتی ئاسایشی کۆمەڵایەتی تا ئاستێکی باشتر پیادە دەکرا، ئەمەش دەگەڕێتەوە بۆ ئەو گیانە هەرەوەزیە بەهێزەی هەبوو.

دووای پرۆسەی ئازادی، ڕووخانی سەدام: دوابەدوای ساڵی 2003 هەرێمی كوردستان و هاوڵاتیانی كە ساڵەهای ساڵ بوو خوێنی دەڕشت و هەموو جۆەرە مەینەتیەكی تاقی كردەوە بۆ گەیشتن بە دەسەڵاتێكی خۆماڵی بۆ ئەوەی لە سایەیدا ووچانێك بدات و كەمێك بحەسێتەوە، دیارە ئەوەش مافی هەموو نەتەوەیەكە كە خاوەنداری لە حكومڕانیەكی باشی خۆی بكات، ئێمە لێردا باس لە باشی و خراپی دەسەڵاتی هەرێم ناكەین، چونكە ئەوەش کاری ڕەخنەگرانی سیاسی و کارگێڕیە، بۆیە ئێمە تەنها لە دیدە کۆمەڵناسیەکەوە سەیرێکی ڕەوشی ئاسیشی کۆمەڵایەتی دەکەین لەسەردەمی حکومڕانی کوردی و ڕۆڵی دەسەڵاتی کوردی، ئاسایشی کۆمەڵایەتی لەو ماوەدا بە تایبەتی دووای ساڵی 2010، بە بەرارورد بە بیست ساڵی پێش ئەو سەردەمە بە پێی هەموو پێوەرێك دەبێت باشتر و سەقامگیرتر بێت، چونكە ئێستا هەرێم خاوەنی دامەزراوەیەكی لۆكاڵی نیمچە سەربەخۆییە، ئاسایشی کۆمەڵایەتی بە گشتی گۆڕانكاری بەسەردا هات، چونكە جاران لە ژێر كۆنتڕۆڵی خەڵكی گشتی دابوو، ئەوە وایكردبوو كە كەمتر ڕێكخراوبێ، بۆیە دەبوو لە سەردەمە نوێیەكەدا ئاسایشی کۆمەڵایەتی كە بەشی هەرە زۆری لە ژێر كۆنتڕۆلی دەزگایەكی فەرمیدایە زۆر باشتر بوایە، بەڵام نەتوانرا ئەو ئاسایشە گرنگەی ناو کۆمەڵگە بەهێتر و پارێزراوتر بکرێت،   (پڵانەكان یان نەبوون یان سەرنەكەوتن) چونكە ئەوەتا ڕۆژانە هەواڵی كوشتن، دزی، لاقەكردن، پەلامار و هەڕەشە ڕۆژ بە ڕۆژ لە زیادبووندایە و خەریكە لە دیاردەش دەردەچێت هۆكار گەلێكیش هەن وەك لاوازی دامەزراوە فەرمیەکانی تایبەت بەم پرسە، قەیرانی دارایی و کارگێڕی، زۆری چەک لە دەستی هاوڵاتی و سەخترینیان زۆری داواکاری خەڵک و سەختی شێوازی دابینکردنیان. لە هەمووشی مەترسیدارتر لە دەسەتدانی كەسایەتیە بەهێزە دەرونیەكەی سەردەمی پێشتر و زیاد بوونی خۆكوشتن و خۆڕزگار كردن لە نیشتیمان (کۆچی نا یاسایی)، بۆیە گرنگە: حکومەت لە ڕێی دامەزراوە فەرمیەکانی وەک (وەزارەتی ڕۆشنبیری و کار و کاروباری کۆمەڵایەتی ...هتد) ڕۆڵی زیاتر بگێڕێت بۆ فەراهەم کردنی کار و ئاستی هۆشیاری باشتر، وە هاوڵاتیش لەوە تێبگات لاوازی ئاسایشی کۆمەڵایەتی لاوازی تەواوی ئاسایشەکانی ترە وەک (ئاسایشی سیاسی، ئابوری، خۆراک، ژینگە...هتد)، بۆیە ناکرێت تەنها پشت بە دامەزراوە فەرمیەکان ببەسترێت لە پاراستنی ئەم ئاسیشە گرنگە، بەڵکو ڕێکخراوەکان، میدیا دامەزراوە ئاینیەکان و نافەرمیەکانیش دەبێ هەمان هەستی بەرپرسیارێتیان هەبێت، چونکە نەمانی ئاسایشی کۆمەڵایەتی نەمانی خۆشگوزەرانی و ئارامی کۆمەڵایەتیە، مەترسی نەمانی بۆ هەموان وەک یەکە، بەتایبەتی هاوڵاتی ئاسایی ناو کۆمەڵ. دەتوانین بە گشتی بڵێین نەمانی ئاسایشی کۆمەڵایەتی ئەم کاریگەریانەی هەیە:_

•             نەمانی دڵنیایی هاوڵاتیان لە ژیان و بوونی خۆیان.

•             ڵاواز بوونی ئاسایشی (سیاسی و ئابوری).

•             نەمانی كەسایەتی بەهێزی كورد (دار بەڕوو).

•             زیاد بوونی دیاردە دزێوە کۆمەڵایەتیەكان.

•             هەڵوەشانەوەی خێزان و خراپ بوونی زیاتری سیستمی پەروەردە.

چارسەر:

•             چارەسەر كردنی كێشە سیاسیەكان.

•             چارەسەری خێرای كێشەی دارایی و ڕێکخستنەوەی بازاڕ.

•             گۆڕینی گوتاری میدیای كوردی بۆ گوتارێكی نیشتیمانی هاوڵاتی مەدەنی.

•             چاو پێداخشاندنەوەی سیستمی پەروەردەو هەڵاوێر كردنی لە بابەتە توندو تیژیەكان.

•           گێڕانەوەی هەستی ئارامی و نەمانی ململانێ نا تەندروستیەكان.

‌‌ زیاتر ...
ئازاد ئیبراهیم ئەحمەد
ئازاد ئیبراهیم ئەحمەد
بورهان شێخ ڕه‌ئوف
ئازاد ئیبراهیم ئەحمەد
شاناز ئیبراهیم ئه‌حمه‌د
زۆرترین خوێندراو
  • 24 کاتژمێر
  • هەفتە
  • مانگ