بیروڕا
به‌ چاره‌نوسى 3 دورگه‌كه‌ى ئیمارات ده‌چێت !
نەوزادی موهەندیس

سوریا یه‌كێكه‌ له‌و وڵاته‌ عه‌ره‌بیانه‌ى ماوه‌ى زیاتر له‌ 53 ساڵه‌ له‌لایه‌ن تاكه‌ حیزبێكه‌وه‌ كه‌ حیزبى به‌عسى عه‌ره‌بى ئیشتراكیه‌ و له‌لایه‌ن تاكه‌ بنه‌ماڵه‌یه‌كه‌وه‌ كه‌ بنه‌ماڵه‌ى ئه‌سه‌ده‌ و له‌كه‌مایه‌تى عه‌له‌وین له‌و وڵاته‌دا  ئه‌و وڵاته‌ به‌ڕێوه‌ ده‌به‌ن به‌سیسته‌مى ئاگر و ئاسن و دیكتاتۆریه‌ت و توتالیتارى دوور له‌ بوونى دیموكراسى و ئازادیه‌كان و خۆشگوزه‌رانى و پێشكه‌وتن،هه‌رچه‌نده‌ ئه‌م باڵه‌ى حیزبى به‌عس به‌به‌راوورد به‌ باڵى وڵاتى عێراق به‌ چه‌پڕه‌و ناوده‌برێن،به‌ڵام له‌ جه‌وهه‌ردا هه‌ردوولایان له‌لایه‌ن تاكه‌ كه‌سێكى مه‌سیحیه‌وه‌ ((میشێل عه‌فله‌ق ))له‌ساڵى 1937وه‌ دامه‌زراوه‌ و خاوه‌نى ئامانجى ((نه‌ته‌وه‌ى عه‌ره‌ب یه‌ك نه‌ته‌وه‌یه‌ و خاوه‌نى یه‌ك نامه‌ى نه‌مریشه‌))و دروشمه‌كانى((یه‌كێتى و ئازادى و ئیشتراكیان))به‌رزكردۆته‌وه‌،به‌ڵام هیچ یه‌كێك له‌و دروشمانه‌یان به‌كرداره‌كى له‌سه‌ر زه‌مینه‌ى واقع به‌رجه‌سته‌ نه‌كردوه‌ و هیچ كاتیش نه‌ته‌وه‌ى عه‌ره‌بیان یه‌ك نه‌خستوه‌ و هیچكاتیش له‌جه‌نگه‌گانى دژ به‌ ناعه‌ره‌به‌كان له‌ توركیا و ئیسڕائیلیه‌كاندا براوه‌ى جه‌نگه‌كان نه‌بوون .
سوریا بۆخۆى وڵاتێكى هه‌ژارى بچوكه‌ له‌ڕووى پانتایى خاك و ژماره‌ى دانیشتوان و بونى سامانه‌ سروشتیه‌كانیه‌وه‌ ،به‌ڵام خاوه‌نى پێگه‌یه‌كى جیۆسیاسى و هه‌ڵكه‌وته‌یه‌كى گرنگى سیاسى و ئابورى و ئه‌منیه‌.بۆیه‌ له‌لایه‌ن وڵاتانى ناوچه‌كه‌ له‌لایه‌ك و له‌لایه‌كى تریشه‌وه‌ وڵاته‌ زلهێزه‌كانیشه‌وه‌ له‌ فه‌ڕه‌نسا و به‌ریتانیاو له‌ئێستاشدا ڕوسیا و ئه‌مریكاوه‌ هه‌وڵى كۆنتڕۆڵكردنى ده‌ده‌ن و درێژه‌دانى كێشه‌كانى سوریا له‌ساڵى 2011وه‌ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ ململانێ ناوچه‌یى و نێوده‌وڵه‌تیه‌كان و ئه‌وه‌تا ڕوسیا جه‌نگى مان و نه‌مان ده‌كات له‌سوریادا ،چونكه‌ سوریا ته‌نها پێگه‌ و قه‌ڵایه‌كى ڕووسیایه‌ له‌ناوچه‌ى ڕۆژهه‌ڵاتى ناوه‌ڕاستدا،بۆ ئه‌مریكاش گرنگه‌ چونكه‌ وڵاتێكى عه‌ره‌بى سه‌رسه‌ختى دژى ئیسڕئیلى هاوپه‌یمانێتى.له‌وكاته‌وه‌ى له‌ساڵى 1948وه‌ ئیسڕائیل وه‌ك وڵاتێكى خاوه‌ن سه‌روه‌رى و ئه‌ندامى نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتوه‌كان دامه‌وزراوه‌ سوریا له‌دژایه‌تى ئاشكرا و نهێنى نه‌وه‌ستاوه‌،هه‌ربۆیه‌شه‌ ئیسڕائیلیش به‌لایه‌وه‌ گرنگه‌ كه‌ ڕژێمى سوریا بگۆڕێت بۆ ڕژێمێكى سازشكارى عه‌ره‌بى تر و بتوانێت مامه‌ڵه‌ى له‌گه‌ڵدا بكات و په‌یوه‌ندیه‌كانى ئاسایى بكاته‌وه‌ وه‌كو میسر و گه‌لێك وڵاتى ترى عه‌ره‌بى ئیدى ترس و دڵه‌ڕاوكێى نه‌مێنێت له‌لاى باكوره‌وه‌.
له‌جه‌نگى حوزه‌یرانى ساڵى 1967 كه‌ به‌ شكستى حوزه‌یران یان ((جه‌نگى شه‌ش ڕۆژه‌))ى عه‌ره‌ب ئیسڕائیل ناسراوه‌،توانرا كه‌ به‌شێك له‌ به‌رزاییه‌كانى  سوریا یان ((به‌رزاییه‌كانى جۆلان))ى سوریا له‌لایه‌ن ئیسڕائیله‌وه‌ داگیر بكرێت و تائێستا و ماوه‌ى 52 ساڵه‌ داگیركراوه‌ و ساڵ به‌ساڵیش ئیسڕائیل هه‌وڵى خۆ جێگیركردن و بنیاتنانى 30 نشینگه‌ى جوله‌كه‌ى تیادا ده‌دات و له‌ئێستادا كه‌ 2/3ى جۆلان له‌ژێر ده‌سه‌ڵاتى ئیسڕائیلدایه‌ نزیكه‌ى 17هه‌زار جوله‌كه‌ى تیادا نیشته‌جێكردوه‌ و ئه‌و ئاواره‌ عه‌ره‌بانه‌ش كه‌ گه‌ڕاونه‌ته‌وه‌ بریتین له‌ 20هه‌زار كه‌سێك. كه‌ له‌ بنچینه‌دا دانیشتوانى جۆلان له‌ عه‌ره‌ب و توركومان وچه‌ركه‌س پێكهاتوه‌.
هه‌ڵكه‌وته‌ى جوگرافیاى جۆلان كه‌وتۆته‌ نێوان ڕووبارى یه‌رموك له‌ باشور و شاخى شێخ له‌ باكوره‌وه‌ كه‌ سه‌ر به‌پارێزگاى قونه‌یتره‌یه‌،60كم دووره‌ له‌ڕۆژهه‌ڵاتى دیمه‌شقى پایته‌خته‌وه‌. كۆى ڕووبه‌ره‌كه‌ى 1860كم دووجایه‌ و درێژیه‌كه‌ى له‌باكوره‌وه‌ بۆ باشوور 74كم و گه‌وره‌ترین پانتاییشى بریتیه‌ له‌ 27 كم.ئه‌م به‌رزاییانه‌ پێكهاته‌یه‌كى به‌رده‌ڵانى پاشماوه‌ى گڕكانه‌كانه‌.ئسڕائیل له‌ كۆى 164گوند 137 گوند و له‌كۆى 147 باخ 112باخى داگیركردوه‌. پێش داگیركردنى ژماره‌ى دانیشتوانه‌كه‌ى 154هه‌زار كه‌سبوون و 138هه‌زاریان ده‌كه‌وتنه‌ ناوچه‌ داگیركراوه‌كه‌وه‌،به‌ڵام به‌پێى ئامارى ساڵى 2004 ژماره‌ى دانیشتوانى ئه‌م به‌رزاییانه‌ بونه‌ته‌ 40هه‌زار كه‌س و ئه‌وانیتر ئاواره‌بوون به‌شاره‌كانى ترى سوریادا.
سوریا و ئسڕائیل له‌ململانێیه‌كى به‌رده‌وامدان له‌ساڵى 1976وه‌ بۆ گه‌ڕانه‌وه‌ى جۆلان بۆ سوریا وه‌ك به‌شێكى دانه‌بڕاوى خاكى سوریا كه‌له‌لایه‌ن نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتوه‌كانیشه‌وه‌ داننراوه‌ به‌مافى خاوه‌ندارێتى سوریا بۆ جۆلان.به‌ڵام ئیسڕائیلیه‌كان له‌به‌ر زۆر هۆكارى ئه‌منى و ئابورى و سیاسى له‌گفتوگۆكانیاندا هه‌میشه‌ مه‌رجى ئاسایكردنه‌وه‌ى په‌یوه‌ندیه‌كانیان له‌گه‌ڵ سوریادا كردۆته‌ پێش مه‌رج بۆ سه‌رخستنى دانوسانه‌كان و سوریاش به‌به‌رده‌وامى ئه‌مه‌ى ڕه‌تكردۆته‌وه‌،هه‌ربۆیه‌ش له‌ لایه‌ن كه‌نیستى ئیسڕائیلیه‌وه‌ له‌ 14/12/1981دا یاسایه‌ك به‌ناوى ((یاساى جۆلان))ده‌رچوو،كه‌ داواده‌كات له‌ڕووى ئیدارى و دادوه‌رى و یاساوه‌ له‌لایه‌ن ئیسرائیله‌وه‌ به‌ڕێوه‌ببرێت.ئه‌وه‌بوو سوریا له‌ جه‌نگى عه‌ره‌به‌كانى دژ به‌ ئیسڕائیل له‌ساڵى 1973دا ویستى جۆلان بگه‌ڕێنێته‌وه‌ ،به‌ڵام شكستى هێناو ئیسڕائیل توانى به‌شێكى تریش داگیربكات.ودواتریش له‌ گفتوگۆ هه‌مه‌لایه‌نه‌كانى ئاشتى ئیسڕائیل له‌گه‌ڵ فه‌له‌ستینیه‌كان و ئوردون و سوریادا له‌ژێر ناونیشانى((زه‌وى به‌رامبه‌ر به‌ ئاشتى)) له‌ساڵى نه‌وه‌ده‌كانى سه‌ده‌ى ڕابووردوش هه‌ر نه‌گه‌یشتنه‌ ئه‌نجام.
پرسیار لێره‌دا ئه‌وه‌یه‌ بۆچى ئیسڕائیل به‌رزاییه‌كانى جۆلانى به‌لاوه‌ گرنگه‌ و ده‌ستى لێهه‌ڵناگرێت؟ و چاره‌نوسى ئه‌م به‌رزاییانه‌ به‌كوێ ده‌گات؟
به‌رزاییه‌كانى جۆلان له‌ڕووى سه‌ربازی و ستراتیژیشه‌وه‌ زۆر گرنگه‌:
1. چونكه‌ ده‌ڕوانێته‌ سه‌ر ئیسڕائیل و ئوردون و لوبنان و ناوه‌ڕاستى سوریا.
2. وه‌ك له‌مپه‌ڕێكى سروشتیش وایه‌ بۆ ڕێگرتن له‌ هێرشكردنه‌ سه‌ر ئیسڕائیل له‌باكوره‌وه‌.
3. هه‌ر وڵاتێك ئه‌م به‌رزاییانه‌ى له‌ژێر ده‌ستدا بێت ده‌توانێت كۆنتڕۆڵى ڕۆژهه‌ڵاتى دیمه‌شقى پایته‌ختى سوریا و شاره‌كانى ناوه‌ڕاست و باشورى ئیسڕائیلیش بكات.
4. هه‌روه‌ها كۆنتڕۆڵى ڕێگاى سه‌ره‌كى به‌ره‌و دیمه‌شقیشى له‌ژێر ده‌ستدا ده‌بێت.
له‌ڕووى ئابوریشه‌وه‌ :
1. خاكى جۆلان خاوه‌نى سامانى سروشتیه‌ وخاكێكى به‌پیته‌ بۆ ڕواندنى باخى مێو و ترێ،كه‌ ئیسڕائیل به‌كاریدێنێت بۆ دروستكردنى مه‌ى و ناردنه‌ده‌ره‌وه‌ى بۆ ده‌ره‌وى ئیسڕائیل و بۆته‌ سه‌رچاوه‌ى داهاتێكى گه‌وره‌ بۆ ئیسڕائیل.
2. هه‌روه‌ها به‌ شاده‌مارى دابینكردنى ئاوى ده‌ریاچه‌ى ته‌به‌ریه‌ى ئیسڕائیل داده‌نرێت و ئیسڕائیل نیوه‌ى پێداویستى خۆى له‌ ئاوى شیرین له‌و به‌رزاییانه‌وه‌ دابینده‌كات.
له‌ڕووى سیاسیشه‌وه‌ گرنگى گه‌وره‌ى هه‌یه‌ و ئه‌منیه‌تى ئیسڕائیل و خاك و جوگرافیاى ئیسرائیلى فراوانتركردوه‌ و هه‌ڵوێستى سیاسى ئیسڕائیلیشى له‌به‌رامبه‌ر سوریا و عه‌ره‌به‌كاندا به‌هێزكردوه‌ له‌ گفتوگۆكاندا و سه‌نگ و قورسایى زیاترى داوه‌ته‌ ئیسڕائیلیه‌كان  و مه‌ترسیه‌كانى سه‌ریشى دوورتر خستۆته‌وه‌.
ئاشكرایه‌ سوریا له‌مێژووى كۆن و نوێیدا گه‌لێك جار ڕووبه‌ڕووى هه‌ڕه‌شه‌ى داگیركردنى خاكه‌كه‌ى بۆته‌وه‌ هه‌ر له‌ساڵى 1524وه‌ له‌لایه‌ن عوسمانیه‌كانه‌وه‌ و دواتریش فه‌ڕه‌نسیه‌كان و له‌ساڵى 1939شدا دواى ته‌واوبونى ماوه‌ى ئینتیدابى فه‌ڕه‌نسى داگیركردنى لیواى ئه‌سكه‌نده‌روونه‌ كه‌ به‌ لیواى پانزهه‌م داده‌نرێت له‌ سوریادا، له‌لایه‌ن ده‌وڵه‌تى نوێى توركیا و گۆڕینى دیموگرافیاو ناوه‌كه‌شى بۆ پارێزگاى ((هه‌تاى)) كه‌ تائێستاو ماوه‌ى 80 ساڵه‌ به‌داگیركراوى ماوه‌ته‌وه‌.
له‌م سه‌رده‌مى ئێستاشماندا جارێكى تر و له‌ 18/3/2018دا سوپاى توركیا شارۆچكه‌ى عفرینى كوردستانى ڕۆژئاواى له‌ سوریادا داگیركردوه‌ و هه‌وڵى قایمكردنى جێگه‌ و پێگه‌ى خۆى ده‌دات.
ئه‌م هه‌موو داگیركردن و خاكپچڕاندنانه‌ى سوریا له‌كاتێكدایه‌ كه‌ عه‌ره‌به‌كان له‌ دۆخێكى سیاسى و ئه‌منى و ئابورى  زۆر خراپدان و له‌وپه‌ڕى لاوازى  و دڕدۆنگى و دوورله‌یه‌كترن و له‌سه‌ر بچوكترین مه‌سه‌له‌ گرنگه‌كانى عه‌ره‌ب و ئیسلامیش له‌ناوخۆیاندا ڕێكناكه‌ون و هه‌ریه‌كه‌یان دابه‌شبونه‌ته‌ سه‌ر بلۆكێك له‌ ڕۆژئاوا و ڕۆژهه‌ڵاتى دونیا و به‌سه‌ر وڵاته‌ گه‌وره‌كانى ناوچه‌كه‌شدا له‌ ئێران و توركیا و ئیسڕائیلدا، و هه‌ریه‌كه‌یان(( عێراق و سوریا و لوبنان و سعودیه‌ و میسر و لیبیا و ئیمارات و قه‌ته‌ر و سودان و یه‌مه‌ن و تونس و جه‌زائیرو ....هتد.)) ئه‌وه‌نده‌ كێشه‌ى ناوخۆییان هه‌یه‌ كه‌ ناپه‌رژێنه‌ سه‌ر مه‌سه‌له‌ نه‌ته‌وایه‌تیه‌كانى عه‌ره‌ب و پێده‌چێت سه‌رده‌مى زێڕێنى ده‌سه‌ڵاتى وڵاتانى عه‌ره‌بى له‌دواى به‌هارى عه‌ره‌بیه‌وه‌ به‌ره‌و كاڵبونه‌وه‌ بچێت و پێویستى به‌ده‌یان ساڵى ئاینده‌یه‌ تاكو بتوانن كه‌مێك له‌هێز و شكۆى خۆیان بگێڕنه‌وه‌ ،ئه‌وه‌تا له‌تازه‌ترین هه‌ڵوێستى وڵاتى قه‌ته‌ر له‌ كۆنگره‌ى لوتكه‌ى سه‌رانى عه‌ره‌بدا له‌تونس له‌ مانگى 3/2019دا له‌ كۆبونه‌وه‌كه‌ پاشگه‌زبۆته‌وه‌ ته‌نها له‌به‌ر ئه‌وه‌ى وڵاتانى ترى عه‌ره‌ب دژى توركیا و ئێران قسه‌یان كردوه‌.
لاوازى عه‌ره‌به‌كان هه‌موو كات بۆته‌ هۆى داگیر و دابه‌شكردنى وڵات و خاك و گه‌له‌كانیان و هیچیشیان پێناكرێت.هه‌ربۆیه‌ش له‌ 25/3/2019دا و له‌لایه‌ن دۆناڵد ترامپى سه‌رۆكى ئه‌مریكاوه‌ و به‌ ئاماده‌بونى سه‌رۆك وه‌زیرانى ئیسڕائیل بنایامین ناتانیاهۆ و له‌ كۆشكى سپى و به‌به‌رچاوى هه‌موو دونیاوه‌ واژۆى له‌سه‌ر بڕیارێك كرد كه‌ ئه‌مریكا دانى ناوه‌ به‌مافى خاوه‌ندارێتى ئیسڕائیل بۆ به‌رزاییه‌كانى جۆلانى سوریا.كه‌ هه‌موو دونیا و نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتوه‌كانیش باش ده‌زانن كه‌ ئیسڕائیل ئه‌و مافه‌ى نیه‌،په‌رچه‌كردانى سه‌رانى عه‌ره‌ب و گه‌لانى عه‌ره‌بیش ته‌نها له‌چوارچێوه‌ى ناڕه‌زایى و ده‌ركردنى به‌یاننامه‌ى كۆتایى كۆبونه‌وه‌كه‌یان تێپه‌ڕ نه‌بوو كه‌ ئه‌و په‌ڕى لاوازى نواندن و بێهه‌ڵوێستى بوو.
هه‌ربۆیه‌ به‌دڵنیاییه‌وه‌ چاره‌نوسى به‌رزاییه‌كانى جۆلانى سوریاش به‌هه‌مان ئه‌نجام و چاره‌نوسى 3 دورگه‌ داگیركراوه‌كه‌ى ئیماراتى یه‌كگرتووى عه‌ره‌بى ده‌بێت كه‌ له‌لایه‌ن شاى ئێرانه‌وه‌ له‌ 30/11/1971دا داگیرى كردن و تائێستاش ماوه‌ى 48 ساڵه‌ به‌داگیركراوى ماونه‌ته‌وه‌ و عه‌ره‌به‌كانیش له‌وه‌ لاوازترن كه‌ بتوانن بیگه‌ڕێنه‌وه‌ سه‌ر خاكى عه‌ره‌ب و ته‌نها له‌ به‌یاننامه‌كانى كۆبونه‌وه‌ى لوتكه‌ى سه‌رانى عه‌ره‌بدا بیریان ده‌كه‌وێته‌وه‌.هه‌ربۆیه‌ به‌رزاییه‌كانى جۆلانیش به‌هه‌مان چاره‌نوس ده‌گات و ڕژێمه‌كانى سوریا و عه‌ره‌به‌كانیش له‌داهاتوودا ته‌نها فرمێسك ڕشتنیان بۆ ده‌مێنێته‌وه‌ هه‌روه‌ك چۆن بۆ ئه‌نده‌لوس و قورتوبه‌ و ئاگادیر و توڵه‌یتڵه‌ى ئیسلامیان ڕشت له‌ ئیسپانیادا كاتێك مه‌سیحیه‌ ئه‌وروپیه‌كان وه‌ده‌ریاننان و خاكه‌كه‌ى خۆیانیان ڕزگاركرد.به‌ڵام به‌داخه‌وه‌ ته‌نها بۆ كورد و مافه‌ ڕه‌واكانى به‌هێز و یه‌كگرتوون كه‌ دژایه‌تى بكه‌ن و داننه‌نێن به‌مافه‌كانى گه‌لى كورددا.
‌‌ زیاتر ...
فه‌رید ئه‌سه‌سه‌رد
نەوزادی موهەندیس
د.ئه‌رسه‌لان بایز
فه‌رید ئه‌سه‌سه‌رد
ئازاد ئیبراهیم ئەحمەد
ئازاد ئیبراهیم ئەحمەد
هونه‌ر ره‌سوڵ ئه‌حمه‌د
زۆرترین خوێندراو
  • 24 کاتژمێر
  • هەفتە
  • مانگ