دۆسیە
ڕوسیا لە ئۆکرانیا سەرکەوێ چین تایوان داگیردەکات؟
 ئاراسته‌:عه‌بدول نه‌جم

ڕاپۆرتی شیکاری: ئارام هادی

شەڕی ڕوسیا و ئۆکرانیا پەیوەندی بە فراوانخوازی ڕوسیایە بۆ پڕکردنەوەی ئەو زیانەی لە دوای هەڵوەشاندنەوەی یەکێتی سۆڤیەت بەری کەوت، هەروەها دوورخستنەوەی ڕێکخراوی ناتۆیە لە نزیک سنوری وڵاتەکەی، هاوکات ڕێگریکردنی ئۆکرانیا لە گەیشتن بە چەکی ئەتۆم و ڕاگرتنی هەوڵەکانی بۆ ئەندام بون لە ناتۆ.

ئەوەی بۆتە جێگەی مەترسی بۆ ئەوروپا و ئەمریکا ئەوەیە کە نیازەکانی ڕوسیا ئاشکرانین و دوای ئۆکرانیا ڕوسیا هێرش دەکاتە سەرکام وڵاتیتر؟، لە کاتێکدا وتەبێژی کرملین هەڕەشەی لە (فنلەندا و سوید)کرد بۆ ئەوەی باجەکەی نەدەن ئامۆژگاریکردن نەچنە ناتۆوە.

هەفتەی ڕابردوش بەرپرسی سیاسەتی دەرەوەی یەکێتی ئەوروپا ڕایگەیاند " ئەوروپا و ئەمریکا لە نێوەندگیری ڕووسیا و ئۆکرانیا بۆ وەستاندنی شەڕ شکستیان هێنا، ئێستاش ئەم شەڕە تەنها بە دەوڵەتی چین دەوەستێت و پێویستە ئەو وڵاتە ڕۆڵی خۆی لە نێوەندگیریی نێوانیان ببینێت".

دواتر (تۆماس فریدمان) گەورە نوسەری ئەمریکی لە نیویۆرک تایمزەوە نوسیویەتی "تەنها یەك دەوڵەت دەتوانێت كۆتایی بە قەیرانی روسیا لەگەڵ ئۆكرانیا بهێنێت ئەویش ئەمریكا نیە بەڵكو چینە".

بەڵام ئایا ڕاگرتنی شەڕەکە لە بەرژەوەندی چینە لە کاتێکدا ئەو وڵاتە زیاتر لە ئەمریکا و ئەوروپا خۆی بە دۆستی ڕوسیا دەزانێت، قسەیەکیش هەیە کە "چین چاوەڕێی سەرکەوتنی ڕوسیا لە ئۆکرانیا دەکات بۆ ئەوەی تایوان بخاتەوە ژێر ڕکێفی خۆی"، بە لەبەرچاوگرتنی جیاوازییە کلتوری و سیاسی و کۆمەڵایەتیەکانی ئۆکرانیا لەگەڵ ڕوسیا لە چاو تایوان و چیندا کە دواتر باسی دەکەین.

کێشەی ڕوسیا لەگەڵ ئۆکرانیا نوێ نیە و ڕیشەی مێژوویی هەیە لە سەدەی یانزدەوە بەپێی نەخشەی کۆنی قەیسەری ڕوسی (کێڤ) دەکەوێتە ناو نەخشەی ڕوسیا، هەروەها لە ساڵی 1923بۆ 1991 ئۆکرانیا یەکێک بوو لە کۆمارەکانی سەر بە یەکێتی سۆڤیەت، دوای هەڵوەشاندنەوەی یەکێتیەکە و سەربەخۆبونی ئۆکرانیا هەر زوو ئەمریکیەکان هەوڵی ئەوەیاندا ئۆکرانیەکان لەژێر هەژمونی شیوعیەت دەربێنن و سەرنجیان بەلای ئەوروپیەکاندا بەرن، هەروەها بۆ کەمکردنەوەی ڕۆڵی (فرەنسا و ئەڵمانیا)لە ناتۆ ئەمریکا پشتیوانی لە ئەندام بونی ئۆکرانیا دەکرد بۆ ناو ڕێکخراوەکە، بەتایبەت دوای ئەوەی (فرەنسا و ئەڵمانیا) لەم ساڵانەی دوایدا مەیلیان بەلای ئەوەداچوو لەبری ناتۆ ڕێکخراوێکی سەربازی هاوشێوەی یەکێتی ئەوروپا تایبەت بە پاراستنی ئەوروپیەکان دروست بکەن، ئەمەش هەرزوو لەلایەن فرەنساوە ڕەتکرایەوە کە ئۆکرانیا لە ناتۆ وەربگرن.

هەرچی سەبارەت بە چین و تایوانە کێشەی نێوانیان بەراورد بە ڕوسیا و ئۆکرانیا جیاوازی زۆری هەیە، بۆ نمونە دروستبونی تایوان دەرهاویشتەی جەنگی ناوخۆیی وڵاتە لە نێوان پارتی نەتەوەیی چین و کۆمۆنیستەکان، کە بەسەرکەوتنی کۆمۆنیستەکان کۆتایی هات پارتی نەتەوەیی چین لە 1949 هێزی خۆی بردە دورگەی تایوان و سەربەخۆیی ڕاگەیاند، بەڵام تا ئێستاش مارشی نەتەوەییان هەر مارشە کۆنە چینیەکەی 1937 زمانی ڕەسمی وڵات چینیە، تائێستاش خزمایەتی بەهێز و هاوسەرگیریی لە نێوان تایوان و چین بەردەوامە ئەمەش وایکردووە هاوڵاتیانی هەردوولا پەیوەندییە بەهێزەکانی نێوانیان لە سەردانیکردن و ئاڵوگۆڕی بازرگانی و چالاکی ڕۆشنبیریی و دروستکردنی کەمپینی گەورە گەورە بۆ یەکگرتنەوە لە هەردوولا بەردەوامی هەیە، تەنانەت بەرپرسانی باڵای تایوانیش بەردەوام جەخت لەوە دەکەنەوە کە "تایوان هیچ کاتێک سەربەخۆنیە و سەر بە دەوڵەتی گەورەی چینە"، ئەوەی جێگەی سەرسوڕمانیشە گروپە مافیاکانی تایوان و ئەنجومەنی گوندەکان و چالاکوانە مەدەنیەکانیش ساڵانە کەمپینی گەورە بۆ یەکگرتنەوە لەگەڵ چین ڕێکدەخەن، ساڵی 1992 بەرپرسانی هەردوو وڵات لەسەر یەکگرتنەوە ڕێککەوتن، بەڵام دواتر بەهۆی فشاری ئەمریکاوە بەرپرسانی تایوان ڕێککەوتنەکەیان هەڵوەشاندەوە.

تاکە جیاوازی نێوانیشیان سیستەمە دیموکراسیەکەی تایوانە لە ئاستێکی زۆر بەرزدایە بەجۆرێکە نەک لەچین بەڵکو لە ناوچەکە لەوێنەی نیە، چینیەکان چارەسەری ئەم پرسەشیان لەگەڵ تایوان کردووە و هاوشێوەی (هۆنگ کۆنگ)پێشنیاری (یەک دەوڵەت و دوو سیستەم)یان بۆ کردوون ئەوەی کە ڕێگرە ئەوەیە ژمارەیەک لە باڵادەستەکانی تایوان پێیان وایە بەرپرسانی چین بەڕێککەوتنەکەیان لەگەڵ (هۆنگ کۆنگ) پابەندنەبوون کە دوای 156 ساڵ لە ژێردەستەیی بەریتانیەکان لە 1997 بەڕیفراندۆم گەڕانەوە ژێردەسەڵاتی چین.

جیاوازی ئۆکرانیا بۆ ڕوسیا لەگەڵ تایوان بۆ چین ئەوەیە، کە بەشی باکوری ئۆکرانیەکان زیاتر جەخت لە ناسنامەی ئۆکرانی بونی خۆیان دەکەنەوە و دەیانەوێت دوور لە هەژمونی ڕوسیا و بە سەربەخۆ لە چوارچێوەی یەکێتی ئەوروپا و ناتۆ بژین، ئەمەش وایکردووە بەشێک لە چاودێرانی سیاسی پێیان وایە ئۆکرانیا بۆتە قوربانی سیاسەتی ئەمریکی و دەیەوێت بە هاوکاریەکانی ئەمریکا دژی ڕوسیای زلهێزی دراوسێی ئاڕاستە بگرێت، سەرۆکەکەشی وا پێناسە دەکرێت کە واقع بین نیه.

ئێستاش گرەوەکە لەسەر چین دەکرێت کە ئایا ڕۆڵی نێوەندگیر لەنێوان ڕوسیا و ئۆکرانیا دەبینێت؟، یان دەچێتە پاڵ ئەمریکا و ئەوروپا بۆ زیاندگەیاندن بە ئابوری ڕوسیا، یان چاوەڕێی سەرکەوتنی ڕوسیا لە ئۆکرانیا دەکات بۆ ئەوەی تایوان بخاتەوە ژێر ڕکێفی خۆی، چینی و ڕوسەکان پەیوەندی بەهێزی ئابوری و سیاسی پێکەوە گرێیداویان هەیە، لەزۆر پرسی جیهانی لە ئەنجومەنی ئاسایش ڤیتۆی بڕیاری ئەمریکا و بەریتانیا و فرەنسایان کردووە، خاڵی هاوبەشیان زۆرترە لە خاڵی جیاواز، ڕەنگە مەحاڵ بێت چین لەم کاتەدا دژی ڕوسیا بوەستێتەوە لەکاتێکدا چاوی بڕیوەتە تایوان، ئەمریکیەکانیش لە ئێستادا خەون بەوەوە دەبیننەوە کە هاوشێوەی ساڵانی (1978-1992) لەگەڵ چین ڕێککەوتن ئەنجام بدەنەوە و هەردوولایان هەژمونی ڕوسیا بە مەترسی بۆسەر پێگەکانیان لە قەڵەم بدەن.

جارێ جەنگەکە کۆتایی نەهاتوە و ئەگەری بەهێزیش ئەوەیە ئۆکرانیا لەلایەن ڕوسیاوە داگیردەکرێت و دواتر هاوشێوەی چارەنوسی شکستی ئەمریکا لە ڤێتنام چاوەڕێی ڕوسیا دەکات یان ڕوسیا سەرکەوتودەبێت جارێ نازانرێت، ئەوەی دەزانرێت ئەوەیە ئەم جەنگەی  ئۆکرانیا سەرەتایە و گەر ڕوسیا سەرکەوتوبێت ئەوا بە ئاسانی دانانیشێت و ڕەنگە گورزی کاریگەریش بەر تورکیا و چەند وڵاتێکیتر بکەوێت، ئەمە جگە لە داڕشتنەوەی سیاسەتی نێودەوڵەتی لەسەر خواستی ڕوسیا و چین.

سەرچاوەکان

١. دائیرة المعاریف

٢. مێژووی ڕوسیا و ئۆکرانیا

٣. مێژووی چین و تایوان

٤. سیاسەتی ئەمریکی لە تایوان دژ بە چین

٥. سوشیال میدیا

 

 

 

288 جار خوێندراوه‌ته‌وه‌
3/14/2022 12:15:13 PM
زیاتر ...
زۆرترین خوێندراو