دۆسیە
سەعدی ئەحمەد پیرە باس له‌ حوكمڕانی باش ده‌كات
 ئاراسته‌:عه‌بدول نه‌جم

سه‌عدی ئه‌حه‌مه‌د پیره‌ ئه‌ندامی مه‌كته‌بی سیاسی یه‌كێتی نیشتمانی كوردستان له‌ نوسینێكدا باس له‌ حوكمڕانی باش ده‌كات و ده‌ڵیت ،حوكمڕانی باش كامەیە؟

پیره‌ ده‌ڵیت: سەرۆكی ئەنجوومەنی وەزیران بەرپرسە لە جێبەجێكردنی سیاسەتی گشتی دەوڵەت،زانیاری زیاتر بخۆێنه‌ره‌وه‌ له‌سه‌ر حوكمڕانیه‌كی باش.
سه‌عدی ئه‌حه‌مه‌د پیره‌ باس له‌وه‌ده‌كات:سەرۆك وەزیران و ئەنجوومەنی وەزیران، كاتێ دەسەڵات لە دەستی یەك كەسدا كۆكرایەوە، ئەمە زەمینەی ئەوە دەڕەخسێنێ ئەو كەسە بەرەو ئەوە بچێ ببێتە دیكتاتۆر و خۆسەپێن بە سەر گەل، ئەوكاتە پێش پێگرتنیشی زەحمەت دەبێت. لەبەر ئەوەیە دەستووری عیراق دەسەڵاتەكانی دابەش كردوون، بە جۆرێك كە ھیچ كەس نەتوانێت خۆ سەپێنی بكات. بەڵام ئەگەر لە ئەرزی واقیعدا شتێكی تر دەبیندرێت، ئەمە بۆ جێبەجێ نەكردنی دەستوور دەگەڕێتەوە.
با ببینین و بڕوانین تا بزانین دەستوور دەسەڵاتەكانی چۆن لەنێوان سەرۆك وەزیران و ئەنجوومەنی وەزیراندا دابەشكردوون.لە ماددەی (٧٨)ی دەستووردا ھاتووە: سەرۆكی ئەنجوومەنی وەزیران بەرپرسە لە جێبەجێكردنی سیاسەتی گشتی دەوڵەت، سەرۆكی ھێزە چەكدارەكانەو ئیدارەی ئەنجوومەنی وەزیران دەدات‌و سەرۆكایەتی كۆبوونەوەكانی دەكات‌و دەسەڵاتی لادانی وەزیری ھەیە بە رەزامەندی ئەنجوومەنی نوێنەران.

لە ماددەی(٨٠)ی دەستووردا ھاتووەو دەڵێت: ئەنجوومەنی وەزیران مومارەسەی ئەم دەسەڵاتانە دەكات.

یەكەم: دیاریكردن‌و جێبەجێكردنی سیاسەتی گشتی دەوڵەت، پلانە گشتییەكان‌و سەرپەرشتیكردنی كاروباری وەزارەتەكان‌و ئەو دەزگایانەشی پەیوەست نین بە وەزارەتەكانەوە.
دووەم: پێشنیازكردنی پڕۆژەی دەركردنی یاسا.
سێیەم: دەركردنی بڕیار  و رێنوێنی و پابەندیەكان بە ئامانجی جێبەجێكردنی یاساكان.
چوارەم: ئامادەكردنی پڕۆژەی بوجەی گشتی و حسابی خیتامی و پلانەكانی گەشەپێدان.
پێنجەم: راسپاردەدان بە ئەنجوومەنی نوێنەران بۆ رەزامەندی دان لەسەر دامەزراندنی بریكاری وەزارەتەكان‌و باڵیۆز و خاوەن پلە تایبەتەكان و سوپاسالار(رئیس ئەركان) و (قائد فرقە) و سەرۆكی دەزگای ھەواڵگری نیشتیمانی و سەرۆكی دەزگا ئەمنیەكان.
شەشەم:  دانوستاندن دەربارەی پەیماننامەو رێكەوتننامە نێودەوڵەتییەكان و ئیمزا لەسەركردنیان، یان ئەو كەسەی رایدەسپێرێ.

بەراوردكردنی دەسەڵاتەكان

بەپێی ماددەی (٨٠)، ئەنجوومەنی وەزیران سیاسەتی گشتی دیاری دەكات و جێبەجێشی دەكات، بەڵام وەكو لە ماددەی (٨٧)دا ھاتووە سەرۆك وەزیران دەسەڵاتی ئەوەی نییە سیاسەتی گشتی دیاری بكات، بەڵكو بەرپرسە لە جێبەجێكردنی سیاسەتەكە كە ئەنجوومەنی وەزیران دیاری و دەست نیشانی دەكات، جێبەجێكردنەكەشی دەبێ بە ھاوبەشی بێت لەگەڵ ئەنجوومەنی وەزیراندا، چونكە دەسەڵاتی جێبەجێكردنەكە دراوە بە ئەنجوومەنەكەو بەرپرسیاریەتی جێبەجێ كردنەكەی دراوە بە سەرۆك وەزیران. كەواتە لە سیاسەتی گشتیدا دەسەڵاتی ئەنجوومەنەكە سەرووترو فراوانترە لەدەسەڵاتی سەرۆكەكە.

ئەی بۆ بەوجۆرە نییەو كێشەكە لەكوێدایە؟ لەڕاستیدا كێشەكە ئەوەیە زۆرجار ئەم دەسەڵاتانە كە دەسەڵاتی ئەنجوومەنی وەزیرانن، سەرۆك وەزیران خۆی جێبەجێی دەكات. لەھەموو كابینەكانی حكومەتی عیراقدا لەبەر ئەوەی زۆربەی وەزیرەكان لە ھەمان حیزبی سەرۆك وەزیرانن بێدەنگی لەوە دەكەن كە سەرۆك وەزیران مومارەسەی دەسەڵاتەكانی ئەنجوومەنیش بكات. بیركردنەوەی ئەوان وایە كە سەرۆك وەزیرێكی بەھێزو فرەدەسەڵات دەتوانێ باشتر پێگەی حیزبەكەیان و بەرژەوەندییەكانی حیزب‌و مەزھەبگەراییەكەیان بپارێزێت. جگەلەوەش بەرژەوەندیە كەسی و تایبەتەكان لەم چوارچێوەیەدا جێبەجێ دەكرێن و ھەرئەمەش یەكێكە لە ھۆكارە سەرەكیەكانی بێدەنگبوونیان لەئاست ئەوەی كە سەرۆك وەزیران زۆر زیاتر لەوەی دەستوور و یاسا رێی پێداوە دەسەڵاتەكان بەكاربهێنێ.

بێدەنگی وەزیرە كوردەكان و ئەوانەی شیعە نین

كاتێ وەزیرە عەرەبە شیعەكان ھۆكاری خۆیان ھەبێ بۆ بێدەنگ بوون لەئاست ئەوەی كە سەرۆك وەزیران دەسەڵاتەكانی ئەنجوومەنی وەزیران بەكاردەھێنێ، ئەی وەزیرە كوردەكان و ئەوانەی كە شیعە نین چ ھۆیەك وای لێكردوون بێدەنگ بن و لەدەسەڵاتی ئەنجوومەنەكەیان نەپرسنەوە؟ بۆچی‌و لەپێناوی چی رازین بەوەی سەرۆك وەزیرانی حكومەتی فیدراڵ وەكو سەرۆك وەزیرانی حكومەتێكی ناوەندی ھەڵسوكەوت بكات؟ خەمساردی تیمی وەزاری ھەرێمی كوردستان لە بەغدا ھەر لە سەرەتاوە لەئاستێكی بڵند دا بووە.
تێبینی ئەوەش دەكرێ تەنانەت تائێستا بەشێكی زۆر لە بەرپرسانی كورد و وەزیرو پەرلەمانتارەكانی كورد لە عیراق‌و كوردستاندا لەسەر ئەوە رانەھاتوون كە حكومەتی عیراق وەكو حكومەتی فیدراڵ ناوببەن و بە (حكومەتی ناوەندی!) ناوی دەبەن. ئەم جۆرە ناوبردنە ھەر تەنها ھەڵەیەكی گفتاری نییە، بەڵكو ھەڵەی ئەو دابڕانەیە كە لەنێوان ئەوان و دەستووردا ھەیە، ئەوان ئەگەر دەستوور وەكو دەقێكی رۆژانە بگرنە دەست و كار بۆ جێبەجێكردنی ئەو سیستەمی فیدراڵی‌و پەرلەمانییە بكەن كە دیاریكردووە، ئەوكاتە عیراقبینیەكەیان دەگۆڕێ‌و ھەر ئەم گۆڕانەش زمانێكی تر دەخاتە زارەوە.
كورد دەبێ سیاسەت بكات بە مانای سیاسەت و «دڵڕاگرتن»ی ھیچ كەسێك كاری ئێمە نییە، كاری ئێمە ئەوەیە ھاوسەنگی رابگرین. ئەو ناھاوسەنگیەی ھەیەو ئەو فرەبەكارھێنانەی دەسەڵات لەلایەن سەرۆك وەزیرانە یەك لەدوای یەكەكانی حكومەتی فیدراڵ، بە تایبەت دوای دووركەوتنەوەی(مام جەلال) لە گۆڕەپانی سیاسی، ھەمیشە بە زیانی كورد بووە، بۆیە كورد و غەیرە شیعەكان دەبێ لەسەر ئەمە قسەی جدی خۆیان ھەبێ و وەزیرەكان لەو دەسەڵاتەی ئەنجوومەنەكەی خۆیان بپرسنەوە.
تا ئێستا رووی نەداوە وەزیرێك، یان دوو وەزیری كورد ھەڵوێست وەربگرن و بڵێن نابێ سەرۆك وەزیران مومارەسەی ئەو دەسەڵاتە بكات كە هی ئەو نییەو هی ئەنجوومەنەكەی ئێمەیەو لەسەر ئەمە دەست لەكاربكێشنەوە. رووی نەداوە وەزیرێك یان دوو وەزیری كورد لە پرێس كۆنفڕانسێکدا رایبەگەیەنن كە سەرۆك وەزیران دیكتاتۆر ئاسا هەموو دەسەڵاتەكانی لە خۆیدا كۆكردووەتەوە، كە ئەوە قابیلی قبووڵكردن نییە. ئەگەر ئەمە رووبدات گرنگیەكی زۆری دەبێ لە سەر ئاستی ناوەوەو دەرەوەی وڵاتدا.
كورد دەیتوانی شتی زۆر بكات و نەیكرد. ئەی ئێستا كورد دەتوانێ چی بكات و تا چەند دەرفەتی ئەوە لە بەردەمدا ماوە؟ ئەوەی گرنگە ئەوەیە كورد مەوجودێكی جوگرافی و ئەتنیكی و سیاسی تایبەتە لە عیراقدا، لەبەر ئەوەیە لە ئاستی ھەرێمایەتی و نێودەوڵەتیدا بە چاوێكی تایبەت سەیر دەكرێ و مامەڵەی لەگەڵدا دەكرێت. ھەر ئەمەش وایكردووە ھیچ حكومەتێكی عیراق نەتوانێ لەسەر بنەمای زۆری و كەمی ژمارەی كوردەوە مامەڵە لەگەڵ ھەرێمی كوردستاندا بكات، مەگەر تەنها لەبابەتی بودجەدا ئەمەی بۆ بچێتە سەر، ئەویش ئەگەر كورد ھێزی سیاسی خۆی بە باشی و تەواوی بەكاربهێنێ، لەمەشدا ناتوانرێ مامەڵەیەكی خراپی لەگەڵدا بكرێت.

كێشەكە لەگەڵ چ كەسێكە؟

كێشەی كورد ھیچ كات و نە ئێستاو نە ئایندەش كێشە نییە لەگەڵ كەسێكی دیاریكراو، سەرۆك وەزیران لە عیراقدا (جەعفەری) بێ، یان (مالیكی) بێ، یان (عەبادی)بێ، یان ھەر ناوێكی تر، ئەو كێشانە ھەر بەردەوام دەبن. كێشەكە كێشەی جێبەجێ نەكردنی دەقە دەستوورییەكەیەو پابەندنەبوونە پێوەی.
بۆ نموونە: دوای ریفراندۆم ژمارەیەكی بەرچاو بڕیارو یاسا لە پەرلەمانی عیراق دژ بە كورد دەرچوون، ئەو بڕیارو یاسایانە ناكۆك لەگەڵ دەقە دەستوورییەكان و پەیڕەوی ناوخۆی پەرلەمان بوون، ئەوە لەكاتێكدا كە سەرۆك پەرلەمان بەڕێز (سەلیم جبوری) سوننە مەزھەبەو زیاتر لە (٢٤٠) پەرلەمانتار دەنگیان بۆ ئەو یاسانەدا كە لە فراكسیۆنە جیاوازەكانی شیعەو سوننەو توركمانەكان بوون. ئەمەش خۆی بەڵگەی ئەوەیە كە كێشەی ئێمە كێشە نییە لەگەڵ كەسێكی دیاریكراو، بەڵكو كێشەیە لەگەڵ ئەو عەقڵیەتەی لەوێ ھەیەو لەناو دەسەڵاتەكاندا ئامادەیی ھەیە.
كێشە زیادەڕۆیی و تێپەڕاندنی دەسەڵاتەكان و پابەند نەبوون بەو پەیماننامەیەیە كە بە شێوەی دەستوور رێكخراوە. یەكێك لە ھەڵەكانی لایەنی كوردی لەھەندێ قۆناخدا ئەوە بووە كە كێشەكە وەكو كێشەی شەخسی وەسف كراوەو كاری لەسەر كراوە. لەپاڵ ئەمەشدا ھەڵەو كەموكوڕییەكی تری گەورە ئەوە بووەو ئەوەیە كورد ھەرچەندە لەئاستی میدیادا باس لەوە دەكات كە لە بەغدا وەكو كورد ھەڵسوكەوت دەكەن نەك وەكو حیزب، بەڵام كاتێ لەھەڵوێست‌و ھەڵسوكەوتەكان ورد دەبینەوە دەبینن كە راستییەكی كەم لەم قسەیەدا ھەیە.
ئێستا لەم قۆناخە ھەستیارەدا، كە قۆناخی دوای بێئەنجامبوونی ریفراندۆمە لەڕووی سیاسی و نێودەوڵەتییەوەو زیادبوونی دەسەڵاتی عیراقە بەرامبەر بەھەرێمی كوردستان، كەچی ھێزە سیاسییە كوردیەكان بەش بەشبوون‌و ھەر بەشێكی بلورێك دەژەنێ لە بەرامبەر بەغدا.
ئەم دابەشبوونە بەواتای بچووكبوونەوەی ھێزی سیاسی ھەرێمی كوردستان دێ لە عیراقدا، لەم پەرتەوازەییەدا ھەموو لایەنەكان زیان دەكەن و لەھەمووشیان زیاتر خەڵكی كوردستان زیانی بەردەكەوێ.
گرنگە لایەنە كوردییەكان بەیەكەوەبن، بەیەكەوە ئاراستەیەكی سیاسەتكردن دیاری بكەن بۆ مامەڵەكردن لەگەڵ حكومەتی فیدراڵ، نەك تەنها بۆ بەشداریكردن لە پێكهێنانی حكومەتدا، بەڵكو بۆ كار لەسەركردنی دەستوور و بۆ ئەوەش ئەمجارە كە وەزیرەكانی كورد لە حكومەتی بەغدا دیاری دەكرێن لە دیاریكردنیان ئەوە بە بنەما بگیردرێ كە پێویستە لەمەولا بە كەڵك وەرگرتن لە ماددەكانی دەستوور مامەڵە لەگەڵ سەرۆك وەزیراندا بكەن و پێش بگرن لەوەی كە دەسەڵاتەكانی ئەنجوومەنی وەزیران كە دەستوور دیاریكردوون، لەلایەن سەرۆك وەزیرانەوە بەكاربهێندرێت.
بەبۆچوونی ئێمە جگە لەو بنەما دەستووریانەی كە پێویستە لە ناسنامە و رەفتاری سەرۆك وەزیراندا رەنگبداتەوە، سەرۆك وەزیران دەبێ لە سیاسەتیدا كەسێكی؛
-دژی نەژادپەرستی، مەزهەبی، تایفەگەری و شۆڤێنی بێت.
-روانگەیەكی نیشتمانیی گشتگیری هەبێ لە بەرنامەی ئابووری و گەشەپێداندا، پڕۆژە ستراتیژییەكەی سەرتاسەری وڵات بگرێتەوە.
-پابەندبوونی بە دەستوورەوە لە كار و كردەوەیدا دووپاتبكاتەوە.
-باڵانسی ئیقلیمیی نێوان جەمسەرەكان و كۆمەڵی نێودەوڵەتی رابگرێت و لانی كەمی پاراستنی بەرژەوەندیی وڵات لە دیپلۆماسیی عیراقدا رابگرێت.
-هاوكاریی هاوپەیمانیی نێودەوڵەتی بكات لە دژی تیرۆر. پێوەرەكانی بەرپرسیارێتی نێودەوڵەتی لەم ئاستەدا پەیڕەو بكات. چونكە تیرۆر بەڵایەكی نێودەوڵەتییە. چ جای ئەوەی لەم قۆناغەدا عیراقی كردۆتە گۆڕەپانی پیادەكردنی تێز و روانگە دژە ئینسانییەكانی.
618 جار خوێندراوه‌ته‌وه‌
9/18/2018 10:31:50 AM
زیاتر ...
زۆرترین خوێندراو
  • 24 کاتژمێر
  • هەفتە
  • مانگ