دۆسیە
له‌یادی ئه‌ نفالداچاوه‌ڕوانی گه‌ڕانه‌وه‌ی كه‌سوكاریانن
 ئاراسته‌:عه‌بدول نه‌جم
(30) ساڵ لەمەوبەرو لەچوارچێوەی سیاسەتەكانی پاكتاوی نەژادی‌و قڕكردن‌و جینۆسایدكردنی گەلی كوردستاندا،رژێمی لەناوچووی بەعس بەسەرۆكایەتی دیكتاتۆرسەدام حسێن، پرۆسەی ئەنفالی بەشێوەیەكی دڕندانە‌و بە هەشت قۆناغ ئەنجامدا.

ئه‌نفال ئه‌و پرۆسه‌یه‌ی‌ به‌عس ویستی‌ له‌ ڕێگه‌یه‌وه‌ نه‌ك ته‌نها كورد له‌ناوبه‌رێت، به‌ڵكو ویستی‌ ژینگه‌ی‌ كوردستانیش وێران بكات و ده‌روونی‌ خه‌ڵكی‌ كوردستانیش تێكبدات،له‌ م ڕاپۆرته‌ی ئاڕاسته‌دا زیاتر له‌سه‌ رپرۆسه‌ی ئه‌نفال بزانه‌.

له‌ تیف حسێن ڕۆژنامه‌نوس و توێژه‌ری كۆمه‌ڵایه‌تی له‌یادی ئه‌نفالدا بۆ ماڵپه‌ری ئاڕاسته‌ ده‌ڵێت:"به‌داخه‌وه‌ هه‌میشه‌ كورد به‌درێژایی چه‌ند ساڵه‌ی رابردوو له‌لایه‌ن رژێمه‌ یه‌ك له‌دوای یه‌كه‌كانی عێراقه‌وه‌ رووبه‌ڕوی كوشت و بڕینی دڕندانه‌ بۆته‌وه‌و له‌سه‌رده‌می به‌عس و سه‌دام حسێندا دڕنده‌ییه‌كانیان گه‌یشته‌ لوتكه‌، به‌عس بۆ ئه‌وه‌ ئه‌نفالی به‌سه‌ر كورددا هێنا به‌ خه‌یاڵی خاوی كورد له‌سه‌ر نه‌خشه‌ ناهێڵێت خه‌بات و شۆڕشه‌كانی سه‌ركوت و بنه‌بڕ ده‌كات، بۆ ئه‌وه‌ ئه‌نفالی كرد تا هه‌رچی له‌ده‌ستی دێت  ناڕه‌زایه‌تی و قبووڵكردنی زوڵم و زۆره‌كانی به‌عس قبووڵ بكرێت، بۆ ئه‌وه‌ كوردو گه‌رمیانییه‌كانی ئه‌نفال كرد تا بێده‌نگیان بكات، به‌ڵام نه‌یزانی ئه‌نفال ده‌بێته‌ نزیككردنه‌وه‌ی كۆتاییه‌كانی خۆی و هه‌مووشمان به‌چاوی خۆمان بینیمان..

كه‌واته‌ ئه‌تفال چ په‌ یامێك بوو بۆكورد؟

له‌تیف حسێن ئاماژه‌ به‌وه‌شده‌كات : په‌یامی به‌عس بۆ كورد له‌ رێگه‌ی ئه‌نفاله‌وه‌ جگه‌ له‌ په‌یامی دڕنده‌یه‌ك بۆ گه‌لێكی سته‌م دیده‌ هیچی تر نه‌بوو، به‌عس ویستی په‌یامی ئازایه‌تی و پاڵه‌وانی خۆی به‌ كورد بدات، ئه‌وپه‌ڕی وه‌حشیه‌تی خۆی به‌ هه‌موو دونیا له‌رێگه‌ی ئه‌نفال و كوشت و بڕین و بێ‌ سه‌روشوێنكردنی كورد گه‌یاند، هێنده‌ی تر كوردی له‌سه‌ر ئه‌و باوه‌ڕه‌ به‌هێز كرد كه‌ تا دوا دڵۆپه‌ی خۆی به‌رگری له‌ زوڵم و زۆره‌كانی ده‌كات و ناهێڵێت باڵی نا ئومێدی به‌ڕوویدا دابخرێت.

له‌ ئێستادا مه‌ترسی له‌ سه‌ركورد ماوه‌؟

ئه‌و توێژه‌ره‌ كۆمه‌ڵایه‌تیه‌ ده‌شڵێت: له‌ ئێستادا كه‌ یادی ئه‌و كاره‌ساته‌ له‌ كوردستان ده‌كرێته‌وه‌و چه‌ندین ساڵی به‌سه‌ردا رۆیشتووه‌و به‌عس و سه‌دام باجی قه‌تڵوعامی كوردی داو له‌ گۆڕ نراو عێراق و كوردستان به‌ یه‌كجاری له‌ده‌ستی رزگاری بووه‌، به‌ڵام به‌داخه‌وه‌ هێشتا كورد مه‌ترسی له‌سه‌ر ژیان و ئه‌زمونه‌كه‌ی هه‌یه‌، جا حكومه‌تی دوای به‌عس و پاشماوه‌كانی بێت، له‌پاش ئه‌م هه‌موو ساڵه‌ له‌هه‌مووی ناخۆشتر هێشتا ئاسه‌واره‌كانی ئه‌نفال به‌سه‌ر گه‌رمیان و گه‌رمیانیه‌كان و كه‌سوكاری به‌جێماوی ئه‌نفاله‌وه‌ دیارو ئاشكران و پێویستیان به‌ زۆر ئاوڕ لێدانه‌وه‌و پێویستی هه‌یه‌، كه‌ خۆی له‌ پێداویستییه‌ ماددی و مه‌عنه‌وییه‌كاندا ده‌بینێته‌وه‌، لای هه‌موشمان ئاشكرایه‌ تا ئه‌م ساته‌شی له‌سه‌ر بێت ساڵانه‌ له‌یادی ئه‌نفالدا چه‌ندین ته‌رمی ئه‌نفاله‌كانی له‌ ناوه‌ڕاست و باشوورو بیابانه‌كان ده‌هێنرێنه‌وه‌و هێشتا زۆرێك له‌ خێزانی ئه‌نفاله‌كان چاوه‌ڕوانی گه‌ڕانه‌وه‌ی ئازیزه‌كانیان ئه‌گه‌رچی ته‌رمه‌كانیشیان بێت.

كه‌ سوكاری ئه‌ نفالكراوان له‌ڕووی  ده‌روونی و ئابورییه‌وه‌؟

له‌تیف حسێن ده‌ڵێت: له‌ڕووی ده‌روونییه‌وه‌ كه‌سوكاری ئه‌نفال له‌ناهه‌موارترین باری ده‌روونیدان و هه‌میشه‌ چاوه‌ڕوانی گه‌ڕانه‌وه‌ی كه‌سوكاریانن، تۆ ده‌بێت چی بكه‌یت بۆ ئه‌م چاوه‌ڕوانیانه‌، بێگومان دیاره‌ كه‌ ئه‌مه‌ پێویستی به‌چ كارێكه‌ بۆ ئه‌وه‌ی له‌ڕووی ده‌روونییه‌وه‌ هاوكاری بكرێن، جگه‌ له‌وه‌ له‌ رووی كۆمه‌ڵایه‌تیشه‌وه‌ به‌عس چه‌ندین خێزانی كوردی له‌رێگه‌ی ئه‌نفاله‌وه‌ له‌ناو بردو لێكی جیاكردنه‌وه‌و شیرازه‌ی تێكدان، كه‌ به‌داخه‌وه‌ تا ئێستاش نه‌توانراوه‌ قه‌ره‌بووی ئه‌م حاڵه‌ته‌ له‌ رووی كۆمه‌ڵایه‌تیشه‌وه‌ بكرێته‌وه‌ ،له‌ رووی ئابوریشه‌وه‌ هێشتا گه‌رمیان و ئه‌نفالستان له‌و ئاسته‌دا نییه‌، له‌ ئاست ئه‌و زیانه‌ مادییه‌دا نییه‌و قه‌ره‌بوو نه‌كراوه‌ته‌وه‌ نیو هێنده‌ی ئه‌وه‌ی له‌ده‌ستیداوه‌، ئه‌مه‌ له‌ ئاسته‌ گشتییه‌كه‌دا، له‌سه‌ر ئاستی تاكیشدا نه‌توانراوه‌ وه‌كو پێویست ئاوڕ له‌ ژیان و بژێوی خه‌ڵكی ئه‌م ناوچه‌یه‌ بدرێته‌وه‌و ژیانێكی شایسته‌ی هاوشانی قوربانیدانه‌كاینان بۆ فه‌راهه‌م بكرێت، له‌ رووی سیاسیشه‌وه‌ هێشتا گه‌رمیانیه‌كان باجی زۆر ده‌ده‌ن و له‌م رووه‌شه‌وه‌ وه‌ك پێویست له‌ سیاسه‌ت و به‌ڕێوه‌بردنی وڵاتدا ئه‌رك و رۆڵ و پێگه‌یان دیار نییه‌، له‌رووی كلتوورو هونه‌رو ئه‌ده‌بیشه‌وه‌ دیسان وه‌ك پێویست نه‌توانراوه‌ بونیاتی ئه‌و له‌ده‌ستدانه‌ بكرێته‌وه‌ كه‌ ئه‌مان له‌ پێناوی كوردبوون شۆڕشه‌كانی كورددا له‌ده‌ستیانداو كردیانه‌ قوربانی.

كه‌س بیری‌ لای‌ ژینگه‌ نییه‌، به‌عس ویستی‌ به‌به‌رنامه‌ ژینگه‌ی‌ كوردستان وێران بكات

مه‌عروف مه‌جید  سه‌رۆكی رێكخراوی ئاینده‌ بۆ پاراستنی ژینگه‌ش ڕایده‌گه‌یه‌نێت نه‌ك پرۆسه‌ی جینۆساید و قڕكردنی به‌ناو ئه‌نفال له‌ ماوه‌ی رابردوودا سه‌رجه‌م ده‌سه‌ڵاته‌ كاربه‌ده‌ستانی عێراق  ئامانجیان وێرانكردن و تێكدانی هه‌رێمی كوردستان بووه‌ ، به‌ڵام له‌ پرۆسه‌ی تاوانكاری و جینۆسایدی ساڵی 1988 ئه‌و نیه‌ته‌ بۆگه‌نه‌ی ده‌سه‌ڵاتی عه‌سكه‌رتاری به‌عس زیاتر ره‌نگی دایه‌وه‌ ، پرۆسه‌ی ئه‌نفال و قركردنی نه‌ته‌وه‌یه‌ك هه‌ر به‌بێ به‌رنامه‌ و نه‌خشه‌دانان نه‌بوو، ئه‌وه‌ی سه‌دام و كلكه‌كانی ویستیان خاپور كردن و تێكدانی ژینگه‌ی وڵاتێك بوو ، به‌عس ده‌یویست به‌م پرۆسه‌یه‌ كۆتایی به‌ ژیانی مرۆڤه‌كان و باڵنده‌كان و ته‌نانه‌ت گژ و گیا و دره‌خته‌كانیش بهێنی .

وتیشی‌:به‌عس ده‌یویست چیتر كانیاوه‌كان نه‌بوژێنه‌وه‌ و باڵنده‌ و ئاژه‌ڵه‌ كێوییه‌كان هێنده‌ی تر سروشتی كوردستان جوان نه‌كه‌ن ، ئه‌وه‌ی ئێمه‌ ساڵانه‌ له‌ 14ی نیسان باسی ده‌كه‌ین ته‌نها زیانه‌ مرۆییه‌كانه‌ ته‌نها باسی كوشتن و بێسه‌ر و شوێنكردنی مرۆڤه‌كان ده‌كه‌ین ئاخۆ له‌و پرۆسه‌ درندانه‌یه‌دا ته‌نها مرۆڤه‌كان زیانیان پێگه‌یشت؟ نه‌خێر، له‌ هه‌ر 8 قۆناغه‌كه‌ی ئه‌نفالدا ، زیاد له‌ 4500 گوندی باشوری كوردستان له‌گه‌ڵ خاكدا یه‌كسان كران ،  جگه‌ له‌ ده‌یان گوندی تر كه‌ به‌ناوچه‌ی (محرمه‌) ناویلێنرابوو. 

مه‌عروف مه‌جید سه‌رۆكی رێكخراوی ئاینده‌ بۆ پاراستنی ژینگه‌ ڕاشیگه‌یاند:به‌داخه‌وه‌ تا ئێستا ئامارێكی راست و دروستمان له‌به‌رده‌ستدا نییه‌ كه‌ له‌و پرۆسه‌یه‌دا چه‌ند زیان به‌ ژینگه‌ گه‌یشتووه‌ چه‌ند هه‌زار دۆنم زه‌وی كشتوكاڵی كرا به‌ بیابان ، چه‌ند هه‌زار دۆنم و ره‌ز و باخ و پاوان دارستان وشك كرا، ئه‌ی كاتی ئه‌وه‌ نه‌هاتووه‌ بپرسن ئه‌ی بۆ حكومه‌تی هه‌رێمی له‌ دوای 28 ساڵ له‌و تاوانكارییه‌ ئامارێكی روونی لانییه‌؟.

قۆناغه‌كانی ئه‌نفال  

به‌رواری 22ی شوباتی 1988 ده‌ستپَیكردنی ئه‌نفاله‌ كه‌ له‌ 8 قۆناغی جیاداو له‌ ناوچه‌ی جیاوازدا باشوری‌ كوردستانی‌ گرته‌وه‌: 
قۆناغی یه‌كه‌م له‌ به‌رواری 23/2 تا 18/3/1988 بۆسه‌ر ناوچه‌كانی دۆڵی جافایه‌تی، 
قۆناغی دووه‌م له‌ به‌رواری 22/3 تا 1/4/1988 بۆسه‌ر ناوچه‌ی قه‌ره‌داغ.
قۆناغی سێیه‌م له‌ به‌رواری 7/4 تا 20/4/1988 بۆسه‌ر ناوچه‌ی گه‌رمیان.
 قۆناغی چواره‌م له‌ به‌رواری 3/5 تا 15/5/1988 بۆسه‌ر ناوچه‌ی قه‌ڵاسێوكه‌و دۆڵی زێی بچوك.
 قۆناغی 5 و 6 و 7 له‌ به‌رواری 15/5 تا 26/8/1988 بۆسه‌ر ناوچه‌كانی شه‌قڵاوه‌و ره‌واندوز. 
قۆناغی هه‌شته‌م و كۆتایی له‌ به‌رواری 26/8 تا 6/9/1988 بۆسه‌ر ناوچه‌ی بادینان و سه‌رجه‌م ئه‌م قۆناغانه‌ش پاش رووخاندنی هه‌موو گونده‌كانی كوردستان له‌ به‌رواری 6ی ئه‌یلولی 1988 به‌ ره‌سمی كۆتایی پێهات.

زیانی ماددی و مه‌عنه‌وی گه‌وره‌ی له‌دوای خۆی به‌جێهێشت

ئه‌نفال زیانی ماددی و مه‌عنه‌وی گه‌وره‌ی له‌دوای خۆی به‌جێهێشت، چونكه‌ رژێم به‌رنامه‌و پلانی قڕكردنی داڕشتبوو به‌و ئاقاره‌ش ده‌ڕۆیشت، له‌ هه‌ڵسه‌نگاندنی زیانه‌كانی ئه‌نفالدا (میدڵ ئێست وچ) ده‌نووسێت: (پرۆسه‌ی ئه‌نفال له‌ 23ی شوباته‌وه‌ تا 6ی ئه‌یلولی ساڵی 1988ی خایاند، له‌و ماوه‌یه‌دا فراوانترین ناوچه‌ی كوردستان به‌ر شاڵاوی تێكدان و راپێچان كه‌وت، له‌ هه‌لمَه‌تێكی وادا پتر له‌ 200 هه‌زار مرۆڤی كورد له‌ناوبران و بووه‌ هۆی وێرانكردنی نزیكه‌ی 4000 گوندو 4 قه‌زاو 30 ناحیه‌و 3100 مزگه‌وت و 100 كڵێسا، له‌ڕووی گیاندارییه‌وه‌ بووه‌ هۆی به‌تاڵانبردنی 2 ملیۆن سه‌ر مه‌ڕو ماڵات و ئاژه‌ڵ، كاریگه‌ری له‌سه‌ر ژینگه‌ی كوردستانیش هه‌بووه‌و بووه‌ هۆی له‌ناوبردنی رووبه‌رێكی فراوان له‌ باخ و ره‌زو چه‌م.


له‌ شاڵاوه‌كانی ئه‌نفالدا بنه‌ماكانی ژیان له‌ كوردستان هه‌ڵته‌كێنران، دوای ئه‌وه‌ی ئه‌و هیستریایه‌ شێتانه‌یه‌ به‌ جینۆسایدی كورد كۆتایی هات له‌ 90%ی گونده‌كانی كوردستان و زیاتر له‌ 20 شارو شارۆچكه‌ له‌سه‌ر نه‌خشه‌ سڕانه‌وه‌، ناوچه‌ گوندنیشنه‌كان به‌ 15 ملیۆن مین مینڕێژكران، نزیكه‌ی 5/1 ملیۆن كوردی گونده‌كان بۆ ئۆردوگا زۆره‌ملێكان گوێزرانه‌وه‌، نزیكه‌ی 10% كوردی باشوور له‌ناوبران، به‌مه‌ش نزیكه‌ی 7729 كم دووجا له‌ رووبه‌ری هه‌رێمی كوردستانی عیراق توشی شاڵاوه‌كانی ئه‌نفال بووه‌.


له‌ كۆتایدا،سڵاو بۆ گیانی قوربانیانی جینۆسایدی ئەنفال.
سڵاو لە خۆراگری وارس‌و كەسوكاری ئەنفالكراوەكان.
روورەشی بۆ ئەنجامدەرانی تاوانەكانی ئەنفال.
سەركەوتن بۆ ئیرادەی بەهێزی گەلی كوردستان.
827 جار خوێندراوه‌ته‌وه‌
4/14/2018 10:52:37 AM
زیاتر ...
زۆرترین خوێندراو
  • 24 کاتژمێر
  • هەفتە
  • مانگ