بیروڕا
عێراق، شەرم لەهەڵهاتن و گەڕانەوە بۆ مێژوو
ئازاد ئیبراهیم ئەحمەد

تێڕوانینێكی هەڵە و نا سەردەمیانەیە ئەگەر كورد و عەرەب، دوای چەندان سەدە لە پێكدادانی هێزی نەرم و ڕەق، هێشتا پێیانوابێت كێشە مێژووییەكەی نێوانیان هیچ دەرفەت و ئاسۆیەكی بۆ نەهاتۆتە پێش و نەتەوەی عەرەب بە هەمان ڕێگاكانی پێشوو چارەسەری بۆ بێدەنگكردنی كورد و بێبەشكردنی لە مافەكانی پێ بێت و بەهەمان شێوەیش كورد پێیوابێت "خەباتی چەكداری" تاقانە ڕێگایە بۆ ئەوەی لەم عێراقە بچێتە دەرەوە و ئیدی لەم چوارچێوەیەدا نەمێنێتەوە كە بە زۆر پێوەی لكێنراوە، ئەم جۆرە بیركردنەوەیە بۆخۆی شكستە بۆ ئەو سیاسی و بڕیار بەدەستانەی كوردستان و عێراق كە دوای مێژوویەكی دوور و درێژ و دڵنیابوون لەوەی یەكتریان بۆ ناسڕدرێتەوە كەچی هێشتا بیریان لەلای هەمان ڕێگاكانی پێشوو بێت لەگەڵ یەكتر تاقی بكەنەوە. هەڵەی ئەم سیاسی و كاربەدەستە كورد _ "شیعە و سوننە"انە ئەوەیە لە هزر و ئاوەزی خۆیاندا پێیانوایە ئەم كێشانە بە بنبەست گەشتوون، لەكاتێكدا لۆژیك پێمان دەڵێت هەموو كێشەیەك خاڵی دەسپێكی هەیە و ئەگونجێت خاڵی كۆتاییشی هەبێت.

رەنگە زیادەڕەوی نەبێت ئەگەر بگوترێت: تەواوی قەیرانەكانی عێراق لە هەناوی "یەكەم _ قەیرانی ڕۆشنگەری و "دووەم _ قەیرانی ماف و ئازادییەكانەوە" هاتۆتە دەرەوە، كاتێك دەبینین ڕۆشنگەری و  ماف و یەكسانی غیابێكی هەمیشەیی هەیە لە مێنتاڵێتی تاكی عێراقیدا، ئەوا قورسە قسەكردن لە هەر پرسێكی ناعەرەبی لە هەناوی عەرەبیدا و یەكسانكردنی ئەوێكی نا عەرەب بە ئەوێكی عەرەب لە ڕووی تەواوی ماف و دەستكەوتەكانەوە لە عێراقدا، ئەمە بۆ كوردیش هەمان شتە و با ڕاستگۆبین لەگەڵ خۆمان.

هەموو ئەو دەستاودەستكردنەی دەسەڵات و ئەو شەڕ و شۆڕش و ئینقلاب و كوشتار و پێكدادانە نەتەوەیی و مەزهەبییەی كە لە عێراقدا ڕوویانداوە، ئەگەر بیانتوانیبایە شتێك لە دەرەوەی مێژووی عێراق بخوڵقێنن و لە ڕێڕەوە مێژووییەكەی عێراق لادانێك دروست بكەن، ئەوا ئەمڕۆ عێراق هەمان عێراقەكەی ناو مێژوو نەدەبوو، زۆرێكی وڵاتانی جیهان بە یەك شۆڕش، یەك ئینقلاب، یەك حزب و پێكدادانی ناوخۆیی بۆ ئەبەد بازدانی مێژوویان كرد و لە دەرەوەی مێژووی ڕەشی خۆیان مێژوویەكی نوێیان نووسییەوە و بازدای مێژووییان بەسەر هەموو ئەو شتانەدا كرد كە شایانی ڕەت كردنەوە و تێپەڕاندن بوون، بەڵام ئەمە لە عێراقدا نەبینراو و نەك شۆڕشێك و ئینقیلابێك، بەڵكو چەندان شۆڕش و ئینقلاب و سەركردە بوونە قوربانی داخرانە مێژوویی و دینی و نەتەوەییەكەی عێراق.

بەبێ بازدانێكی مێژوویی بەسەر بیری تاریكخوازی و مەزهەبگەریدا و ناسیۆنالیستیدا، هەرگیز بازدانێكی مێژوویی لە عێراقدا ڕوونادات، ئەم بازدانە گەورەیەش تاك لایەنە بە لایەنی عەرەبی ناكرێت، بەڵكو لەلایەن خودی كوردیشەوە پێویستە بازدانێكی گەورە بەسەر تێگەشتنی خۆیدا بۆ عێراق و كێشەكانی و چارەسەریەكانی لە چوارچێوەی عێراقدا بكات، چونكە دەبێت كورد بە ڕووی ئەو دیدگایەدا بكرێتەوە كە نە قەیرانەكان تاك لایەن و نە چارەسەرییەكانیش تاك لایەنانە دەبێت.

هەردوو پێكهاتەی عەرەب و كورد كە بەشدارن لە نووسینەوەی لانی كەم سەدەیەكی مێژووی عێراقدا، لە دووڕیانێكی پڕ شەرمدان، شەرم لە گەڕانەوە و سەیركردنی ڕابردوویان و شەرم لە بازدان و تێپەڕاندنی ئەو ڕابردووە و هەنگاونان بەرەو داهاتوو، كاتێك لە ڕابردووی خۆیان دەڕوانن شەرم لەو مێژووە دەكەن و لە زۆرێكی وێستگەكانیدا نایانەوێت بیخوێننەوە و خۆیانی لێ دووردەخەنەوە و بە مێژووی خۆیانی نازانن و هەر لایەنەی ئەوی دیكە بە بەرهەمهێنەری ئەو مێژووە دازانێت، هاوكات كاتێك قسە لەسەر عێراقێكی نوێ دەكرێت دیسان شەرم دەكەن لەوەی دەستكاری موقەدەسات و مێژووەكەیان بكەن و عێراقێكی نوێ بە ستراكچەری نوێ، مێژووی نوێ، سیستمی نوێ، بەرهەم بهێنن، هەردوو پێكهاتە سەرەكییەی عێراق باس لە هەنگاونان بەرەو عێراقێكی نوێ و دروستكردنی عێراقێك لە دەرەوەی مێژوو دەكەنەوە و خەونیشی پێوە دەبینن، بەڵام هیچ پێكهاتەیەكیان بە كرداری هەنگاوی بۆ نەناوە.

یەكێك لەو دەرفەتانەی هاتە پێش هەردوو پێكهاتەكەی عێراق بۆ بونیادنانی عێراقێك لە دەرەوەی مێژوو، ساڵی 2003 بوو، بەڵام ئەم دەرفەتە لە كیس چوو، لەلایەك عێراقییەكانی دەرەوەی عێراق كە گەڕانەوە بۆ عێراق و لە دەرەوە ئۆپۆزیسیۆن بوون و لە ناوخۆدا كەوتن بەسەر خێر و بێری دەسەڵات و پۆست و پارەدا، لەلایەكی دیكەشەوە ئەمریكا و وڵاتانی هاوپەیمان پێداگرییان نەكرد لەسەر بونیادنانی عێراقێكی نوێ وەك چۆن بریتانیا لە ساڵانی 1916 بۆ 1917 و 1918 پێداگربوون لەسەر ئەوەی دامەزراندنی عێراق و بەردەوام بوون لە شەڕی عوسمانیەت و وەدەرنانیان لەسەر خاكی عێ{اق.

ئەو لۆژیك و ویستەی لە ئێستادا لەلای هەم عەرەب و هەم كوردیش هەیە بۆ عێراقێكی نوێ كە بە هیچ كلۆجێك نەچێتەوە سەر عێراقەكانی ناو مێژوو، ویستێكی بەهێز نییە، ویستێك نییە شەڕی لە پێناودا كرابێت و قوربانی لە پێناودا دراوە، ئەو هەموو قوربانی و شەهید و خوێن ڕشتنەی لە عێراقدا و لە ڕێگەی ڕۆحی توندی مەزهەبی و نەتەوەییەوە بەخشرا، ئەگەر لە پێناو عێراقێكی نوێ و بۆ عێراقێك بوایە لە دەرەوەی مێژوو، ئەوا بێگومان عێراقی ئەمڕۆ وەك عێراقەكانی ناو مێژوو نەدەبوو، ئەو هەموو شەڕ و كوشتارە نەك بۆ ڕزگاربوونی عێراق نەبوو لە وێنە مێژوویی و تاریكەكەی ناو مێژو و چوونە دەرەوە لە مێژوو، بەڵكو تەواوی ئەو شەڕ و كوشتار و خوێنڕشتنانەی لە عێراقدا بونیان هەبووە، كۆمەكی تەواوی بە عێراق كردووە كە لەناو مێژووەكەیدا بمێنێتەوە و هەم ئەو وێنە و مەشهەدانە بەرهەم بهێنێتەوە كە لە مێژووی عێراقدا هەیە.

ڕەنگە تەعبیرێكی دروستو لۆژیكیش بێت ئەگەر بڵێین مرۆڤی عێراقی مرۆڤێكی دووفاقە لە گەڵ خۆیی و لەگەڵ مێژو و لەگەڵ بونیادنانی عێراقێك لە دەرەوەی مێژوو، كاتێك قسە لەسەر عێراقێكی نوێ لە دەرەوەی مێژوو دەكرێت، تەواوی عێراقییەكان هاوڕا و كۆكن و خەونیانە ئەو عێراقە لە دەرەوەی مێژوو ببینن، بەڵام هاوكات هەر ئەم مرۆڤە عێراقییەیشە مێژووی عێراقی بەرهەمهێناوە و بەشدارە لە شەڕ و كوشتارەكانی عێراقدا و دەستی سوورە بەخوێنی هاووڵاتییە عێراقییەكانی هاوخاك و هاوزمان و هاودینی خۆی، وێنەی ئەم مرۆڤە عێراقییە وەهایە كە ئەگەر توانای هەبووبێت یەك هەنگاو بۆ پێشەوە بچێت ئەوا لە هەمان كات و جێگەدا دەیان و سەدان هەنگاو بۆ ناو مێژو و ڕابردووی خۆی گەڕاوەتەوە و چووەتەوە ئەو سەنتەرە نەتەوەیی و مەزهەبییەی كە لە مێژوویەكی دوورەوە بۆ ئەمڕۆ یەك فۆرم و شكڵ و هەیكەلی پیشان داوە.

عێراقێك لە دەرەوەی مێژوو بەرهەم نایەت تاكو عەقڵ و دونیابینییەكی نوێ لە دەرەوەی ئەو دنیابینییە بەرهەمنەهێنرێت كە ساڵەهایە لەسەر ساحەی سیاسی عێراق بوونی هەیە، مێژووی دوورو درێژی عێراق بەتەواوی تەریبە بە مێژووی ئەو دونیابینیەی كە لەسەر ئەم خاكە بوونی هەبووە، دەبێت لە نێوان "عێراق" و "دونیابینی عێراقییەكان"دا، یەكێكیان ببرێتە دەرەوەی مێژوو لە پێناو ئەوی دیكەیان، بەڵام ئەستەمە بەبێ بردنە دەرەوەی دنیابینی عێراقییەكان بۆ دەرەوەی مێژوو، بتوانرێت خودی عێراقیش ببرێتە دەرەوە، چونكە لە ڕاستیدا خودی ئەو دنیابینییە عێراقیانەیەیە كە وایكردووە عێراقیش وەك گیرەیەك بە ڕابردووی خۆیەوە شەتەك بدات و لێناگەڕێت بچێتە دەرەوەی خۆی.

لێكەوتەی مانەوەی عێراق لەناو مێژووەكەیدا لێكەوتەیەكی خراپە و كاریگەرییەكانی نەرێنی بووە، دەرهێنانی عێراقیش لەناو ئەم مێژووە پێویستی بە قوربانییەكی گەورە هەیە كە هێندەی ئەو قوربانییە زۆر و بێشومارەیە كە عێراقی لە ڕابردوویدا هێشتووەتەوە. تاكو ئەم چركەساتەی عێراق هیچ بەرەو لایەن و توێژێكی كۆمەڵگەی عێراقی ئامادەیی ئەوەی نییە قوربانییەكانی لە ڕێگای دەرهێنانی عێراق لەناو مێژووەكەی بۆ عێراقێكی نوێ و فۆرمێكی نوێی عێراق لە ئەستۆ بگرێت و زەنگی تێكشكاندنی فۆرمە دەقگرتووەكەی عێراق لێ بدات و نەخشەی عێراقێكی نوێی لە دەرەوەی مێژوو پێ بێت.

 

 

 

 

‌‌ زیاتر ...
ئازاد ئیبراهیم ئەحمەد
هێڤار محه‌مه‌د عومه‌ر
هێڤار محه‌مه‌د عومه‌ر
هێڤار محه‌مه‌د عومه‌ر
هێڤار محه‌مه‌د عومه‌ر
هێڤار محه‌مه‌د عومه‌ر
زۆرترین خوێندراو