بیروڕا
خۆپیشاندانه‌كانی‌ گه‌لانی‌ ئێران به‌ره‌و كوێ‌؟
نەوزادی موهەندیس

•ئاشكرایه‌ ولاَتی‌ ئێران ولاَتێكی‌ پانوپۆڕ و فروانه‌ له‌ ڕووی‌ جوگرافیایه‌وه‌ و له‌ڕووی‌ پێكهاته‌ی‌ دانیشتوانه‌كه‌شیه‌وه‌ به‌هۆی‌ ئه‌و فراوانیه‌وه‌ له‌ چه‌ندین  پێكهاته‌ی‌ نه‌ته‌وه‌یی‌ و ئاینی‌ و مه‌زهه‌بی‌ جیاواز پێكهاتوه‌ هه‌ر له‌ فارس و كورد و عه‌ره‌ب و به‌لوش و توركومان و ئازه‌ری‌ و ...هتد و له‌گه‌ڵ ئاینه‌كانی‌ زه‌رده‌شتی‌ و یه‌هودی‌ و مه‌سیحی‌ و ئیسلام و صابئی‌ و به‌هائی‌ و..هتد. و ئه‌مانه‌ش هه‌ریه‌كه‌یان دابه‌شبونه‌ته‌ سه‌ر مه‌زهه‌بی‌ جیاواز ،كه‌ له‌ئێستادا و له‌سایه‌ی‌ ده‌وڵه‌تی‌ داخراو و قه‌تیسی‌ ئاینی‌ ئیسلامه‌وه‌ كه‌ پێڕه‌وی‌ مه‌زهه‌بی‌ توندڕه‌وی‌ شیعی‌ وبنه‌مای‌ وه‌لی‌ فه‌قێ‌ ده‌كات له‌ حوكمڕانیه‌كه‌یدا كه‌  نادیموكراسیترین و داخراوترین سیسته‌می‌ حوكمڕانیه‌ له‌ ئیسلامدا،هه‌ربۆیه‌ هه‌میشه‌ ئێران وه‌ك ولاَتێكی‌ فره‌ نه‌ته‌وه‌ و ئاین و مه‌زهه‌ب بێ‌ كێشه‌ و گرفتی‌ سیاسی‌ و ئابوری‌ و كۆمه‌لاَیه‌تی‌ نه‌بوه‌،هه‌رچه‌نده‌ ولاَتێكی‌ ده‌وڵه‌مه‌نده‌ به‌ سامانه‌ سروشتیه‌كان له‌ نه‌وت و غازی‌ سروشتی‌ و ..هتد.به‌لاَم به‌هۆی‌ نه‌بوونی‌ سیستمێكی‌ حوكمڕانی‌ دیموكراسی‌ و یه‌كسانی‌ و دادپه‌روه‌ر هه‌رگیز نه‌توانراوه‌ ئه‌و سه‌روه‌ت و سامانه‌ زۆروزه‌وه‌نده‌ بخرێته‌خزمه‌تی‌ ئاوه‌دانی‌ ولاَت و خۆشگوزه‌رانی‌ هاولاَتیانیه‌وه‌.
•شێوه‌ی‌ حومكڕانی‌ له‌ ئێراندا له‌سه‌ره‌تای‌ ده‌ستپێك و دامه‌زراندنی‌ ده‌وڵه‌تی‌ فارسیه‌وه‌ پێش ده‌ستپێكی‌ مێزووی‌ زاینی‌ و تائێستا سیسته‌مێكی‌ پادشایی‌ و شاهه‌نشایی‌  بوه‌ تا ساڵی‌ 1979 كه‌ شۆڕشێكی‌ به‌ناو ئیسلامی‌ ڕوویدا و بۆ دواجار كۆتایی‌ به‌و سیستمی‌ حوكمڕانیه‌ هێنا دوای‌ 2500 ساڵ. ئێران هه‌میشه‌ له‌لایه‌ن بنه‌ماڵه‌ ده‌ستڕۆیشتوه‌كانه‌وه‌ حوكمكراوه‌ و ئه‌وانیش به‌پێی‌ سیسته‌می‌ پاشایاتیه‌كه‌ بۆ چه‌ندین ده‌یه‌ ساڵ حومڕانیان كردوه‌ و هه‌میشه‌ش له‌ سایه‌ی‌ به‌كارهێنانی‌ سیاسه‌تی‌ ئاگر و ئاسن خۆیان سه‌پاندۆته‌ سه‌ر ئیڕاده‌ی‌ گه‌لانی‌ به‌ش مه‌ینه‌تی‌ ئێرانی‌.بۆیه‌ هه‌میشه‌ سیمای‌ كۆمه‌ڵگای‌ ئێرانی‌ بریتی‌ بوه‌ له‌ برسێتی‌ و هه‌ژاری‌ و دواكه‌وتویی‌ سه‌ره‌ڕای‌ ده‌وڵه‌مه‌ندی‌ فه‌رهه‌نگ و كه‌لتور و سه‌روه‌ت سامانه‌ سروشتیه‌كه‌ی‌.هه‌موو ئه‌مانه‌ش له‌ ئه‌نجامی‌ سیاسه‌تی‌ خۆسه‌پێن و چه‌وساندنه‌وه‌ و زوڵم وزۆر و برسیكردن و قه‌ده‌غه‌كردنی‌ ئازادیه‌كان بوه‌.
•هه‌ربۆیه‌ش وه‌ك په‌رچه‌ كردارێكی‌ مێژوویی هه‌میشه‌ گه‌لانی‌ ئێران ڕوویان كردۆته‌ به‌ر مقاوه‌مه‌ت و شۆڕش و خۆپیشاندانه‌كان بۆ گۆڕانكاری‌ له‌ سیستمی‌ حوكمڕانیه‌كانیدا، و گه‌وره‌ترین و كاریگه‌رترین شۆڕشی‌ گه‌لانی‌ ئێرانیش له‌ سه‌ده‌ی‌ بیستدا بریتی‌ بوه‌ له‌ شۆڕشی‌ ئیسلامی‌ ئێران به‌ڕابه‌رایه‌تیكردنی‌ ئیمام خومه‌ینی‌ دژی‌ حوكمڕانی‌ 36 ساڵه‌ی‌ حه‌مه‌ڕه‌زا شای‌ ئێران  له‌ساڵی‌ 1979دا. كه‌ له‌سه‌رده‌می‌ خۆیدا ده‌نگ و سه‌دایه‌كی‌ گه‌وره‌ی‌ نایه‌وه‌ له‌ ناوچه‌كه‌ و دونیادا،له‌لایه‌ك به‌هۆی‌ سه‌ره‌ونگومكردنی‌ دۆستێكی‌ نزیكی‌ ئه‌مریكا و ڕۆژئاوا و له‌لایه‌كی‌ تریشه‌وه‌ هاتنه‌ سه‌ر حوكمی‌ سیسته‌مێكی‌ ئیسلامی‌ به‌ڕواڵه‌ت دژ به‌ ئه‌مریكا و ئیسڕائیل و ڕۆژئاوا  و ناوهێنانیان به‌ (( شه‌یتانی‌ گه‌وره‌)) و ته‌نانه‌ت ڕۆژهه‌لاَتیش  و به‌رزكردنه‌وه‌ی‌ دروشمی‌((نه‌ ڕۆژئاوا و نه‌ ڕۆژهه‌لاَت ته‌نها كۆمارێكی‌ ئیسلامی‌ ئێرانی‌)). و ئاشكراشه‌ ئێران پێگه‌یه‌كی‌ جیۆسیاسی‌ و ئابوری‌ زێده‌ گرنگی‌ هه‌یه‌ له‌ناوچه‌كه‌دا(( ڕۆژهه‌لاَتی‌ ناوین و كه‌نداوی‌ فارسی‌ _عه‌ره‌بی‌ )) و شكانه‌وه‌ی‌ به‌لای‌ هه‌ر لایه‌كدا ڕۆژئاوا یان ڕۆژهه‌لاَت ئه‌وا كاریگه‌ری‌ گه‌وره‌ی‌ ده‌بێت یان وه‌ك ولاَتێكی‌ سه‌ربه‌خۆی‌ گه‌وره‌ و به‌هێز ده‌توانێت نفوز و هه‌ژموونی‌ خۆی‌ بسه‌پێنێت.هه‌ربۆیه‌ش ڕوخاندن یان گۆڕانی‌ ڕیشه‌یی‌ له‌ پێكهاته‌ و ده‌سه‌لاَت و قه‌واره‌ی‌ ئێستای‌ ئێراندا ده‌بێته‌ هه‌ژانێكی‌ گه‌وره‌ له‌ناوچه‌كه‌ و دونیاشدا و هه‌ندێك قازانجی‌ لێده‌كه‌ن و هه‌ندێكی‌ تریشیان زیان، كورد به‌شێوه‌یه‌كی‌ گشتی‌ قازانجی‌ لێده‌كات به‌لاَم بێ‌ مه‌ترسیش نیه‌ له‌ ئاینده‌دا،چونكه‌ گڕی‌ ئاگری‌ هه‌لاَیساو له‌ ئێراندا پێده‌چێت ده‌ستوپه‌نجه‌ی‌ زۆرێكی‌ پێوه‌ بسوتێت و درێژه‌ش بكێشێت و به‌ ئاسانی‌ و له‌ماوه‌یه‌كی‌ كورتدا دانه‌مركێته‌وه‌،به‌تایبه‌تیش كه‌ ئه‌م خۆپیشاندانانه‌ سه‌ركرده‌یه‌كی‌ كاریزما و حیزبێكی‌ سیاسی‌ پێشڕه‌وی‌ ناكات.
•له‌ئێستاشدا و دوای‌ 39 ساڵ له‌ حوكمڕانی‌ ئه‌م سیستمه‌ ئیسلامیه‌،جارێكی‌ تر گه‌لانی‌ ئێران بێ‌ جیاوازی‌ توڕه‌یی‌ و بێزاری‌ و ناڕازی‌ بوونی‌ خۆیان دژ به‌م ده‌سه‌لاَته‌ خۆسه‌پێن و مه‌زهه‌بی‌ و داخراوه‌ی‌ وه‌لی‌ فه‌قێ‌ ده‌رخسته‌وه‌ و ماوه‌ی‌ 5 ڕۆژه‌ به‌رده‌وامه‌ و زیاد له‌ 60 شاری‌ گه‌وره‌ به‌شدارن و ڕاپه‌ڕیون و كوژراو و بریندار و به‌ندكردنی‌ زۆری‌ لێكه‌وتۆته‌وه‌ و ده‌ستیانداوه‌ته‌وه‌ خۆپیشاندان و ناڕه‌زایی‌ ده‌ربڕین به‌هه‌مان شێوه‌ی‌ 39 ساڵ له‌مه‌وبه‌ر كاتێك دژی‌ حه‌مه‌ڕه‌زای‌ شای‌ ئێران ڕژانه‌ سه‌ر شه‌قامه‌كان.
•شۆڕشی‌ گه‌لانی‌ ئێران دژی‌ حه‌مه‌ڕه‌زای‌ شای‌ ئێران نزیكه‌ی‌ 2 ساڵی‌ خایاندوه‌ ، تا له‌كۆتایدا به‌ڕووخاندنی‌ حوكمڕانی‌ شا و له‌گۆڕنانی‌ حوكمی‌ شاهه‌نشاهی‌ له‌ ئێراندا ته‌واو بوو. به‌م جۆره‌:
1. له‌ مانگی‌ 10/1977 بۆ یه‌كه‌م جار خۆپیشاندانی‌ جه‌ماوه‌ری‌ ده‌ستی‌ پێكرد.
2. له‌مانگی‌  1/1978 خۆپیشاندانه‌كان فراوانتر و گه‌رموگوڕتر بوون و ته‌واوی‌ گه‌لانی‌ ئێران به‌شداریان تیادا كرد.
3. له‌ مانگی‌ 8 و 12/1978 ولاَت به‌ته‌واوه‌تی‌ تووشی‌ شه‌له‌ل بوو له‌به‌ر خۆپیشاندانه‌كان.
4. له‌ 16/1/1979 حه‌مه‌ڕه‌زا شا ولاَتی‌ به‌جێهێشت له‌ ژێر فشاری‌ خۆپیشاندانه‌كاندا.
5. له‌ 1/2/1979 خومه‌ینی‌ له‌ مه‌نفاوه‌ له‌ فه‌ڕه‌نساوه‌ گه‌ڕایه‌وه‌ بۆ ئێران و ملیۆنان كه‌ش پێشوازیان لێكرد.
6. له‌ 11/2/1979 دوای‌ 10 ڕۆژ، كۆتایی‌ به‌ حوكمی‌ پاشایه‌تی‌ له‌ ئێراندا هات وشۆڕشی‌ به‌ناو ئیسلامی‌ ئێران سه‌ركه‌وتنی‌ ڕاگه‌یاند.
به‌م جۆره‌ خۆپیشاندانه‌كانی‌ پێش 39 ساڵ به‌ر له‌ ئێستا به‌ (( خۆپیشاندان ، مانگرتن ، مقاوه‌مه‌تی‌ مه‌ده‌نیانه‌)) ده‌ستیان پێكرد و سه‌ریشكه‌وتن به‌سه‌ر به‌هێزترین حوكمی‌ ئه‌وكاته‌ی‌ ئێران له‌ ناوچه‌كه‌دا.
•هۆكاره‌كانی‌ ئه‌و شۆڕشه‌ی‌ 39 ساڵ به‌ر له‌ ئێستا ڕوویدا:
1. ڕووكردنی‌ شا بۆ ئه‌مریكا و ڕۆژئاوا و په‌یوه‌ندیه‌ به‌هێزه‌كانی‌ له‌گه‌ڵ ئیسڕائیلدا.و پشتكردنی‌ له‌ داواكاری‌ و مافه‌ ڕه‌واكانی‌ گه‌لانی‌ ئێران.
2. توڕه‌یی‌ جه‌ماوه‌ر له‌ حوكمی‌ حه‌مه‌ڕه‌زا شا.
3. نه‌فیكردنی‌ خومه‌ینی‌ بۆ مه‌نفا.
4. زوڵم و زۆر و چه‌وساندنه‌وه‌ی‌ گه‌لانی‌ ئێران.
•لێره‌دا پرسیار ئه‌وه‌یه‌، ئایا هه‌مان هۆكاره‌كان دروستنه‌بوون و سه‌ریانهه‌ڵنه‌داوه‌ته‌وه‌ له‌لایه‌ن گه‌لانی‌ ئێرانه‌وه‌ دژی‌ سه‌رانی‌ ڕژێمی‌ ئێستای‌ ئێران؟ ئایا ئه‌م ڕژێمه‌ی‌ ئێستا له‌ ڕژێمی‌ شا به‌هێزتره‌؟ حه‌مه‌ڕه‌زا شا ماوه‌ی‌ 2 ساڵ خۆی‌ ڕاگرت،ئه‌ی‌ ئه‌م ڕژێمه‌ ده‌توانێت چه‌نده‌ خۆی‌ ڕابگرێت؟
وه‌لاَم ، به‌ڵێ‌ هه‌مان هۆكاره‌كانی‌ 39 ساڵ به‌ر له‌ ئێستا به‌ توندترین شێواز بونیان هه‌یه‌ و هۆكارێكی‌ زۆر جدی‌ تریش كه‌ ئه‌م ڕژێمه‌ی‌ هێنده‌ی‌ تر بێزراو كردوه‌ له‌به‌رده‌م گه‌لانی‌ ئێراندا بریتیه‌ له‌ هه‌نارده‌كردنی‌ شۆڕشی‌ ئیسلامی‌ بۆ ده‌ره‌وه‌ی‌ ئێران و ده‌ستوه‌ردانی‌ به‌رده‌وامێتی‌ له‌ كێشه‌ و كاروباری‌ ناوخۆی‌ ولاَتانی‌ ناوچه‌كه‌(( له‌ عێراق و سوریا و لوبنان و یه‌مه‌ن و به‌حره‌ین و ...هتد)) و هه‌وڵدانێتی‌ بۆ فراوانكردنی‌ نفوز و پێگه‌ی‌ خۆی‌  كه‌ ئه‌مه‌ش بۆته‌ بارگرانیه‌كی‌ گه‌وره‌ بۆسه‌ر ژیان و گوزه‌ران و داهاتی‌ هاولاَتیانی‌ ئێرانی‌ هه‌ربۆیه‌ گه‌لانی‌ ئێران بێ‌ جیاوازی‌ توڕه‌ و ناڕازین له‌م ڕژێمه‌ ئیسلامیه‌،و ڕه‌نگه‌ ئه‌م ڕژێمه‌ به‌ ڕواڵه‌ت و بوونی‌ چه‌ك و ته‌قه‌مه‌نی‌ و هێز (( ته‌نانه‌ت ئه‌تۆمیش))به‌به‌راوورد به‌ ئێرانی‌ پێش 39 ساڵ به‌هێزتر به‌رچاو بكه‌وێت ، به‌لاَم ناڕه‌زایبونی‌ جه‌ماوه‌ر له‌ناوخۆ و بوونی‌ ململانێی‌ سیاسی‌ نێو باڵه‌جیاوازه‌كانی‌ حوكمڕانی‌ له‌ ئێراندا (( كۆنه‌پارێز و ڕیفۆرمخوازه‌كان)) هۆكارن بۆ لاوازبوونی‌ و خۆ ڕانه‌گرتنی‌ ئه‌م ڕژێمه‌، بۆیه‌ به‌دڵنیایی‌ سووربون و به‌رده‌وامبوونی‌ خۆپیشاندان و مانگرتنه‌كانی‌ گه‌لانی‌ ئێران كه‌ماوه‌ی‌ 4-5 ڕۆژه‌ ده‌ستیان پێكردوه‌،ده‌بێته‌ هۆی‌ هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ی‌ ئێران و ڕووخاندنی‌ ئه‌م ڕژێمه‌ لانی‌ كه‌م بۆ هه‌رێمه‌كانی‌ (( فارسی‌ و كوردی‌ و عه‌ره‌بی‌ و به‌لوشی‌ و توركومانی‌ و ئازه‌ری‌))وه‌ك شه‌ش پێكهاته‌ی‌ نه‌ته‌وه‌یی‌ گه‌وره‌ و فراوان و خاوه‌ن داواكاری‌ و مافی‌ ڕه‌وای‌ نه‌ته‌وه‌یی‌ خۆیان. چونكه‌ به‌پێچه‌وانه‌ی‌ حه‌مه‌ڕه‌زا شاوه‌ زۆر ته‌ریك و بێ‌ پشتیوانه‌ له‌ناوخۆ و ده‌ره‌وه‌شدا، و ململانێی‌ توندیش هه‌یه‌ له‌ناو سه‌رانی‌ حوكمڕاندا.
بۆیه‌ ڕووخاندنی‌ ئه‌م ڕژێمه‌ ڕاسته‌ ئاسان و كاری‌  هه‌فته‌ و مانگیش نیه‌،به‌لاَم به‌رده‌وامبونی‌ جه‌ماوه‌ر به‌م شێوه‌یه‌ی‌ ئێستا ئه‌نجام هه‌ر به‌ ڕووخاندن و ڕزگاربوونی‌ گه‌لانی‌ ئێران له‌ زوڵم و چه‌وساندنه‌وه‌ و برسێتی‌ سه‌رده‌رده‌كات.و پێده‌چێت دوای‌ 39 ساڵ له‌ زوڵم و زۆر و چه‌وساندنه‌وه‌ و برسیكردن كاتی‌ گۆڕانكاری‌ هاتبێت له‌ سیسته‌می‌ حوكمڕانی‌ ئێراندا.
‌‌ زیاتر ...
د.به‌ختیارشاوه‌یس
شاناز ئیبراهیم ئه‌حمه‌د
فه‌رید ئه‌سه‌سه‌رد
زۆرترین خوێندراو
  • 24 کاتژمێر
  • هەفتە
  • مانگ