بیروڕا
خۆپیشاندانه‌كانی‌ گه‌لانی‌ ئێران به‌ره‌و كوێ‌؟
نەوزادی موهەندیس

•ئاشكرایه‌ ولاَتی‌ ئێران ولاَتێكی‌ پانوپۆڕ و فروانه‌ له‌ ڕووی‌ جوگرافیایه‌وه‌ و له‌ڕووی‌ پێكهاته‌ی‌ دانیشتوانه‌كه‌شیه‌وه‌ به‌هۆی‌ ئه‌و فراوانیه‌وه‌ له‌ چه‌ندین  پێكهاته‌ی‌ نه‌ته‌وه‌یی‌ و ئاینی‌ و مه‌زهه‌بی‌ جیاواز پێكهاتوه‌ هه‌ر له‌ فارس و كورد و عه‌ره‌ب و به‌لوش و توركومان و ئازه‌ری‌ و ...هتد و له‌گه‌ڵ ئاینه‌كانی‌ زه‌رده‌شتی‌ و یه‌هودی‌ و مه‌سیحی‌ و ئیسلام و صابئی‌ و به‌هائی‌ و..هتد. و ئه‌مانه‌ش هه‌ریه‌كه‌یان دابه‌شبونه‌ته‌ سه‌ر مه‌زهه‌بی‌ جیاواز ،كه‌ له‌ئێستادا و له‌سایه‌ی‌ ده‌وڵه‌تی‌ داخراو و قه‌تیسی‌ ئاینی‌ ئیسلامه‌وه‌ كه‌ پێڕه‌وی‌ مه‌زهه‌بی‌ توندڕه‌وی‌ شیعی‌ وبنه‌مای‌ وه‌لی‌ فه‌قێ‌ ده‌كات له‌ حوكمڕانیه‌كه‌یدا كه‌  نادیموكراسیترین و داخراوترین سیسته‌می‌ حوكمڕانیه‌ له‌ ئیسلامدا،هه‌ربۆیه‌ هه‌میشه‌ ئێران وه‌ك ولاَتێكی‌ فره‌ نه‌ته‌وه‌ و ئاین و مه‌زهه‌ب بێ‌ كێشه‌ و گرفتی‌ سیاسی‌ و ئابوری‌ و كۆمه‌لاَیه‌تی‌ نه‌بوه‌،هه‌رچه‌نده‌ ولاَتێكی‌ ده‌وڵه‌مه‌نده‌ به‌ سامانه‌ سروشتیه‌كان له‌ نه‌وت و غازی‌ سروشتی‌ و ..هتد.به‌لاَم به‌هۆی‌ نه‌بوونی‌ سیستمێكی‌ حوكمڕانی‌ دیموكراسی‌ و یه‌كسانی‌ و دادپه‌روه‌ر هه‌رگیز نه‌توانراوه‌ ئه‌و سه‌روه‌ت و سامانه‌ زۆروزه‌وه‌نده‌ بخرێته‌خزمه‌تی‌ ئاوه‌دانی‌ ولاَت و خۆشگوزه‌رانی‌ هاولاَتیانیه‌وه‌.
•شێوه‌ی‌ حومكڕانی‌ له‌ ئێراندا له‌سه‌ره‌تای‌ ده‌ستپێك و دامه‌زراندنی‌ ده‌وڵه‌تی‌ فارسیه‌وه‌ پێش ده‌ستپێكی‌ مێزووی‌ زاینی‌ و تائێستا سیسته‌مێكی‌ پادشایی‌ و شاهه‌نشایی‌  بوه‌ تا ساڵی‌ 1979 كه‌ شۆڕشێكی‌ به‌ناو ئیسلامی‌ ڕوویدا و بۆ دواجار كۆتایی‌ به‌و سیستمی‌ حوكمڕانیه‌ هێنا دوای‌ 2500 ساڵ. ئێران هه‌میشه‌ له‌لایه‌ن بنه‌ماڵه‌ ده‌ستڕۆیشتوه‌كانه‌وه‌ حوكمكراوه‌ و ئه‌وانیش به‌پێی‌ سیسته‌می‌ پاشایاتیه‌كه‌ بۆ چه‌ندین ده‌یه‌ ساڵ حومڕانیان كردوه‌ و هه‌میشه‌ش له‌ سایه‌ی‌ به‌كارهێنانی‌ سیاسه‌تی‌ ئاگر و ئاسن خۆیان سه‌پاندۆته‌ سه‌ر ئیڕاده‌ی‌ گه‌لانی‌ به‌ش مه‌ینه‌تی‌ ئێرانی‌.بۆیه‌ هه‌میشه‌ سیمای‌ كۆمه‌ڵگای‌ ئێرانی‌ بریتی‌ بوه‌ له‌ برسێتی‌ و هه‌ژاری‌ و دواكه‌وتویی‌ سه‌ره‌ڕای‌ ده‌وڵه‌مه‌ندی‌ فه‌رهه‌نگ و كه‌لتور و سه‌روه‌ت سامانه‌ سروشتیه‌كه‌ی‌.هه‌موو ئه‌مانه‌ش له‌ ئه‌نجامی‌ سیاسه‌تی‌ خۆسه‌پێن و چه‌وساندنه‌وه‌ و زوڵم وزۆر و برسیكردن و قه‌ده‌غه‌كردنی‌ ئازادیه‌كان بوه‌.
•هه‌ربۆیه‌ش وه‌ك په‌رچه‌ كردارێكی‌ مێژوویی هه‌میشه‌ گه‌لانی‌ ئێران ڕوویان كردۆته‌ به‌ر مقاوه‌مه‌ت و شۆڕش و خۆپیشاندانه‌كان بۆ گۆڕانكاری‌ له‌ سیستمی‌ حوكمڕانیه‌كانیدا، و گه‌وره‌ترین و كاریگه‌رترین شۆڕشی‌ گه‌لانی‌ ئێرانیش له‌ سه‌ده‌ی‌ بیستدا بریتی‌ بوه‌ له‌ شۆڕشی‌ ئیسلامی‌ ئێران به‌ڕابه‌رایه‌تیكردنی‌ ئیمام خومه‌ینی‌ دژی‌ حوكمڕانی‌ 36 ساڵه‌ی‌ حه‌مه‌ڕه‌زا شای‌ ئێران  له‌ساڵی‌ 1979دا. كه‌ له‌سه‌رده‌می‌ خۆیدا ده‌نگ و سه‌دایه‌كی‌ گه‌وره‌ی‌ نایه‌وه‌ له‌ ناوچه‌كه‌ و دونیادا،له‌لایه‌ك به‌هۆی‌ سه‌ره‌ونگومكردنی‌ دۆستێكی‌ نزیكی‌ ئه‌مریكا و ڕۆژئاوا و له‌لایه‌كی‌ تریشه‌وه‌ هاتنه‌ سه‌ر حوكمی‌ سیسته‌مێكی‌ ئیسلامی‌ به‌ڕواڵه‌ت دژ به‌ ئه‌مریكا و ئیسڕائیل و ڕۆژئاوا  و ناوهێنانیان به‌ (( شه‌یتانی‌ گه‌وره‌)) و ته‌نانه‌ت ڕۆژهه‌لاَتیش  و به‌رزكردنه‌وه‌ی‌ دروشمی‌((نه‌ ڕۆژئاوا و نه‌ ڕۆژهه‌لاَت ته‌نها كۆمارێكی‌ ئیسلامی‌ ئێرانی‌)). و ئاشكراشه‌ ئێران پێگه‌یه‌كی‌ جیۆسیاسی‌ و ئابوری‌ زێده‌ گرنگی‌ هه‌یه‌ له‌ناوچه‌كه‌دا(( ڕۆژهه‌لاَتی‌ ناوین و كه‌نداوی‌ فارسی‌ _عه‌ره‌بی‌ )) و شكانه‌وه‌ی‌ به‌لای‌ هه‌ر لایه‌كدا ڕۆژئاوا یان ڕۆژهه‌لاَت ئه‌وا كاریگه‌ری‌ گه‌وره‌ی‌ ده‌بێت یان وه‌ك ولاَتێكی‌ سه‌ربه‌خۆی‌ گه‌وره‌ و به‌هێز ده‌توانێت نفوز و هه‌ژموونی‌ خۆی‌ بسه‌پێنێت.هه‌ربۆیه‌ش ڕوخاندن یان گۆڕانی‌ ڕیشه‌یی‌ له‌ پێكهاته‌ و ده‌سه‌لاَت و قه‌واره‌ی‌ ئێستای‌ ئێراندا ده‌بێته‌ هه‌ژانێكی‌ گه‌وره‌ له‌ناوچه‌كه‌ و دونیاشدا و هه‌ندێك قازانجی‌ لێده‌كه‌ن و هه‌ندێكی‌ تریشیان زیان، كورد به‌شێوه‌یه‌كی‌ گشتی‌ قازانجی‌ لێده‌كات به‌لاَم بێ‌ مه‌ترسیش نیه‌ له‌ ئاینده‌دا،چونكه‌ گڕی‌ ئاگری‌ هه‌لاَیساو له‌ ئێراندا پێده‌چێت ده‌ستوپه‌نجه‌ی‌ زۆرێكی‌ پێوه‌ بسوتێت و درێژه‌ش بكێشێت و به‌ ئاسانی‌ و له‌ماوه‌یه‌كی‌ كورتدا دانه‌مركێته‌وه‌،به‌تایبه‌تیش كه‌ ئه‌م خۆپیشاندانانه‌ سه‌ركرده‌یه‌كی‌ كاریزما و حیزبێكی‌ سیاسی‌ پێشڕه‌وی‌ ناكات.
•له‌ئێستاشدا و دوای‌ 39 ساڵ له‌ حوكمڕانی‌ ئه‌م سیستمه‌ ئیسلامیه‌،جارێكی‌ تر گه‌لانی‌ ئێران بێ‌ جیاوازی‌ توڕه‌یی‌ و بێزاری‌ و ناڕازی‌ بوونی‌ خۆیان دژ به‌م ده‌سه‌لاَته‌ خۆسه‌پێن و مه‌زهه‌بی‌ و داخراوه‌ی‌ وه‌لی‌ فه‌قێ‌ ده‌رخسته‌وه‌ و ماوه‌ی‌ 5 ڕۆژه‌ به‌رده‌وامه‌ و زیاد له‌ 60 شاری‌ گه‌وره‌ به‌شدارن و ڕاپه‌ڕیون و كوژراو و بریندار و به‌ندكردنی‌ زۆری‌ لێكه‌وتۆته‌وه‌ و ده‌ستیانداوه‌ته‌وه‌ خۆپیشاندان و ناڕه‌زایی‌ ده‌ربڕین به‌هه‌مان شێوه‌ی‌ 39 ساڵ له‌مه‌وبه‌ر كاتێك دژی‌ حه‌مه‌ڕه‌زای‌ شای‌ ئێران ڕژانه‌ سه‌ر شه‌قامه‌كان.
•شۆڕشی‌ گه‌لانی‌ ئێران دژی‌ حه‌مه‌ڕه‌زای‌ شای‌ ئێران نزیكه‌ی‌ 2 ساڵی‌ خایاندوه‌ ، تا له‌كۆتایدا به‌ڕووخاندنی‌ حوكمڕانی‌ شا و له‌گۆڕنانی‌ حوكمی‌ شاهه‌نشاهی‌ له‌ ئێراندا ته‌واو بوو. به‌م جۆره‌:
1. له‌ مانگی‌ 10/1977 بۆ یه‌كه‌م جار خۆپیشاندانی‌ جه‌ماوه‌ری‌ ده‌ستی‌ پێكرد.
2. له‌مانگی‌  1/1978 خۆپیشاندانه‌كان فراوانتر و گه‌رموگوڕتر بوون و ته‌واوی‌ گه‌لانی‌ ئێران به‌شداریان تیادا كرد.
3. له‌ مانگی‌ 8 و 12/1978 ولاَت به‌ته‌واوه‌تی‌ تووشی‌ شه‌له‌ل بوو له‌به‌ر خۆپیشاندانه‌كان.
4. له‌ 16/1/1979 حه‌مه‌ڕه‌زا شا ولاَتی‌ به‌جێهێشت له‌ ژێر فشاری‌ خۆپیشاندانه‌كاندا.
5. له‌ 1/2/1979 خومه‌ینی‌ له‌ مه‌نفاوه‌ له‌ فه‌ڕه‌نساوه‌ گه‌ڕایه‌وه‌ بۆ ئێران و ملیۆنان كه‌ش پێشوازیان لێكرد.
6. له‌ 11/2/1979 دوای‌ 10 ڕۆژ، كۆتایی‌ به‌ حوكمی‌ پاشایه‌تی‌ له‌ ئێراندا هات وشۆڕشی‌ به‌ناو ئیسلامی‌ ئێران سه‌ركه‌وتنی‌ ڕاگه‌یاند.
به‌م جۆره‌ خۆپیشاندانه‌كانی‌ پێش 39 ساڵ به‌ر له‌ ئێستا به‌ (( خۆپیشاندان ، مانگرتن ، مقاوه‌مه‌تی‌ مه‌ده‌نیانه‌)) ده‌ستیان پێكرد و سه‌ریشكه‌وتن به‌سه‌ر به‌هێزترین حوكمی‌ ئه‌وكاته‌ی‌ ئێران له‌ ناوچه‌كه‌دا.
•هۆكاره‌كانی‌ ئه‌و شۆڕشه‌ی‌ 39 ساڵ به‌ر له‌ ئێستا ڕوویدا:
1. ڕووكردنی‌ شا بۆ ئه‌مریكا و ڕۆژئاوا و په‌یوه‌ندیه‌ به‌هێزه‌كانی‌ له‌گه‌ڵ ئیسڕائیلدا.و پشتكردنی‌ له‌ داواكاری‌ و مافه‌ ڕه‌واكانی‌ گه‌لانی‌ ئێران.
2. توڕه‌یی‌ جه‌ماوه‌ر له‌ حوكمی‌ حه‌مه‌ڕه‌زا شا.
3. نه‌فیكردنی‌ خومه‌ینی‌ بۆ مه‌نفا.
4. زوڵم و زۆر و چه‌وساندنه‌وه‌ی‌ گه‌لانی‌ ئێران.
•لێره‌دا پرسیار ئه‌وه‌یه‌، ئایا هه‌مان هۆكاره‌كان دروستنه‌بوون و سه‌ریانهه‌ڵنه‌داوه‌ته‌وه‌ له‌لایه‌ن گه‌لانی‌ ئێرانه‌وه‌ دژی‌ سه‌رانی‌ ڕژێمی‌ ئێستای‌ ئێران؟ ئایا ئه‌م ڕژێمه‌ی‌ ئێستا له‌ ڕژێمی‌ شا به‌هێزتره‌؟ حه‌مه‌ڕه‌زا شا ماوه‌ی‌ 2 ساڵ خۆی‌ ڕاگرت،ئه‌ی‌ ئه‌م ڕژێمه‌ ده‌توانێت چه‌نده‌ خۆی‌ ڕابگرێت؟
وه‌لاَم ، به‌ڵێ‌ هه‌مان هۆكاره‌كانی‌ 39 ساڵ به‌ر له‌ ئێستا به‌ توندترین شێواز بونیان هه‌یه‌ و هۆكارێكی‌ زۆر جدی‌ تریش كه‌ ئه‌م ڕژێمه‌ی‌ هێنده‌ی‌ تر بێزراو كردوه‌ له‌به‌رده‌م گه‌لانی‌ ئێراندا بریتیه‌ له‌ هه‌نارده‌كردنی‌ شۆڕشی‌ ئیسلامی‌ بۆ ده‌ره‌وه‌ی‌ ئێران و ده‌ستوه‌ردانی‌ به‌رده‌وامێتی‌ له‌ كێشه‌ و كاروباری‌ ناوخۆی‌ ولاَتانی‌ ناوچه‌كه‌(( له‌ عێراق و سوریا و لوبنان و یه‌مه‌ن و به‌حره‌ین و ...هتد)) و هه‌وڵدانێتی‌ بۆ فراوانكردنی‌ نفوز و پێگه‌ی‌ خۆی‌  كه‌ ئه‌مه‌ش بۆته‌ بارگرانیه‌كی‌ گه‌وره‌ بۆسه‌ر ژیان و گوزه‌ران و داهاتی‌ هاولاَتیانی‌ ئێرانی‌ هه‌ربۆیه‌ گه‌لانی‌ ئێران بێ‌ جیاوازی‌ توڕه‌ و ناڕازین له‌م ڕژێمه‌ ئیسلامیه‌،و ڕه‌نگه‌ ئه‌م ڕژێمه‌ به‌ ڕواڵه‌ت و بوونی‌ چه‌ك و ته‌قه‌مه‌نی‌ و هێز (( ته‌نانه‌ت ئه‌تۆمیش))به‌به‌راوورد به‌ ئێرانی‌ پێش 39 ساڵ به‌هێزتر به‌رچاو بكه‌وێت ، به‌لاَم ناڕه‌زایبونی‌ جه‌ماوه‌ر له‌ناوخۆ و بوونی‌ ململانێی‌ سیاسی‌ نێو باڵه‌جیاوازه‌كانی‌ حوكمڕانی‌ له‌ ئێراندا (( كۆنه‌پارێز و ڕیفۆرمخوازه‌كان)) هۆكارن بۆ لاوازبوونی‌ و خۆ ڕانه‌گرتنی‌ ئه‌م ڕژێمه‌، بۆیه‌ به‌دڵنیایی‌ سووربون و به‌رده‌وامبوونی‌ خۆپیشاندان و مانگرتنه‌كانی‌ گه‌لانی‌ ئێران كه‌ماوه‌ی‌ 4-5 ڕۆژه‌ ده‌ستیان پێكردوه‌،ده‌بێته‌ هۆی‌ هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ی‌ ئێران و ڕووخاندنی‌ ئه‌م ڕژێمه‌ لانی‌ كه‌م بۆ هه‌رێمه‌كانی‌ (( فارسی‌ و كوردی‌ و عه‌ره‌بی‌ و به‌لوشی‌ و توركومانی‌ و ئازه‌ری‌))وه‌ك شه‌ش پێكهاته‌ی‌ نه‌ته‌وه‌یی‌ گه‌وره‌ و فراوان و خاوه‌ن داواكاری‌ و مافی‌ ڕه‌وای‌ نه‌ته‌وه‌یی‌ خۆیان. چونكه‌ به‌پێچه‌وانه‌ی‌ حه‌مه‌ڕه‌زا شاوه‌ زۆر ته‌ریك و بێ‌ پشتیوانه‌ له‌ناوخۆ و ده‌ره‌وه‌شدا، و ململانێی‌ توندیش هه‌یه‌ له‌ناو سه‌رانی‌ حوكمڕاندا.
بۆیه‌ ڕووخاندنی‌ ئه‌م ڕژێمه‌ ڕاسته‌ ئاسان و كاری‌  هه‌فته‌ و مانگیش نیه‌،به‌لاَم به‌رده‌وامبونی‌ جه‌ماوه‌ر به‌م شێوه‌یه‌ی‌ ئێستا ئه‌نجام هه‌ر به‌ ڕووخاندن و ڕزگاربوونی‌ گه‌لانی‌ ئێران له‌ زوڵم و چه‌وساندنه‌وه‌ و برسێتی‌ سه‌رده‌رده‌كات.و پێده‌چێت دوای‌ 39 ساڵ له‌ زوڵم و زۆر و چه‌وساندنه‌وه‌ و برسیكردن كاتی‌ گۆڕانكاری‌ هاتبێت له‌ سیسته‌می‌ حوكمڕانی‌ ئێراندا.
‌‌ زیاتر ...
بورهان شێخ ڕه‌ئوف
سه‌رتیپ جه‌وهه‌ر‌
د.به‌ختیارشاوه‌یس
بورهان شێخ ڕه‌ئوف
فه‌رید ئه‌سه‌سه‌رد
بورهان شێخ ڕه‌ئوف
سه‌ربه‌ست جیهاد
د.به‌ختیارشاوه‌یس
بورهان شێخ ڕه‌ئوف
بورهان شێخ ڕه‌ئوف