بیروڕا
له‌ ئێستادا ده‌ستپێشخه‌رى سیاسى له‌لاى چ حیزب و سه‌ركرده‌یه‌كه‌ ؟
نەوزادی موهەندیس


ئاشكرایه‌ حیزبى سیاسى وه‌ك بونه‌وه‌رێكى زیندوو،به‌قۆناغه‌ جیاوازه‌كانى گه‌شه‌كردن و گه‌وره‌بوون و پێگه‌یشتن و دواتریش پوكانه‌وه‌ و لاوازبوون و ته‌نانه‌ت مردنیشدا تێپه‌ڕده‌كات، جا هه‌ر حیزبێكى سیاسى گه‌ر بیه‌وێت زۆرترین ماوه‌ له‌سه‌ر شانۆى گۆڕانكارى و ڕووداوه‌كاندا بمێنێته‌وه‌ ده‌بێت هه‌میشه‌ له‌هه‌وڵدا بێت بۆ ئه‌وه‌ى ده‌ستپێشخه‌رى سیاسى ((موباده‌ره‌ى سیاسى )) له‌ده‌ستدا بێت، هیچ حیزبێكى سیاسى به‌بێ بوونى پێگه‌یه‌كى ڕابه‌رایه‌تى و فكرو ئایدیایه‌كى پێشكه‌وتوو و به‌بێ بوونى به‌رنامه‌یه‌كى خزمه‌تگوزارى و گه‌شه‌كردن و خۆشگوزه‌رانى هاوڵاتیان و كۆمه‌ڵگاكه‌ى و به‌بێبوونى تێڕوانینێك بۆ ئاینده‌،ناتوانێت ئه‌و ده‌ستپێشخه‌ریه‌ سیاسیه‌ مسۆگه‌ر بكات بۆ خۆى و وه‌ك پاڵه‌وان ڕۆڵ و كاریگه‌رى بمێنێته‌وه‌،به‌تایبه‌تیش كه‌ له‌ گۆڕه‌پانه‌ سیاسیه‌كه‌دا چه‌ندین هێز و لایه‌ن و سه‌ركرده‌ و حیزبى سیاسى تر هه‌ن و له‌هه‌وڵى گۆڕانكارى و جێگۆڕكێى سیاسیدان.بۆیه‌ حیزبى سیاسى ده‌بێت هه‌میشه‌ له‌ پڕۆسه‌یه‌كى به‌رده‌وامى خۆنوێكردنه‌وه‌دا بێت له‌ جه‌سته‌ و عه‌قڵ و به‌رنامه‌ و تێڕوانینه‌كانیدا و نابێت خۆى قه‌تیس بكات له‌ چوارچێوه‌یه‌كى بچوك و داخراودا،چونكه‌ زه‌مه‌ن به‌سه‌ریدا بازده‌دات و ئه‌میش ده‌بێته‌ به‌شێك له‌ ڕابووردوو،حیزبى سیاسى بۆ به‌رده‌وامى و مسۆگه‌ركردنى ئاینده‌ ده‌بێت هه‌میشه‌ له‌جوڵه‌ و داهێنان و پێشڕه‌ویدا بێت و كێبڕكێ بكات له‌گه‌ڵ زه‌مه‌ندا، چونكه‌ به‌تێپه‌ڕبوونى كات و داواكاریه‌ نوێكان و خواسته‌كانى كۆمه‌ڵگا هێز و لایه‌ن و سه‌ركرده‌ و حیزبى نوێش دێنه‌كایه‌وه‌ و پاڵه‌په‌ستۆ دروست ده‌كه‌ن له‌گه‌ڵ سه‌ركرده‌ و حیزبه‌ كلاسیكى و موخه‌زره‌مه‌كاندا.
بۆیه‌ حیزبى سیاسى ماناى ده‌ستپێشخه‌رى سیاسیه‌ ،هه‌ركات هه‌ر حیزب و سه‌ركرده‌یه‌ك نه‌یانتوانى كه‌ ببنه‌ خاوه‌نى ده‌ستپێشخه‌رى سیاسى ئه‌وا به‌ماناى پاشه‌كشه‌ و لاوازبوون و سستبوون ده‌چێت و هێواش هێواش ڕیزى پێشه‌وه‌ى خه‌بات به‌جێدێڵێت بۆ هێز و لایه‌ن و حیزب و سه‌ركرده‌ى نوێ.
لێره‌دا ئه‌و پرسیاره‌ دێته‌ پێشه‌وه‌ ، له‌ ئێستادا له‌كوردستان و عێراقیشدا ده‌ستپێشخه‌رى سیاسى له‌لاى چ سه‌ركرده‌ و حیزبێكى سیاسیه‌؟ كێ بڕیارده‌ر و خاوه‌ن هێز و قورساییه‌ له‌سه‌ر شانۆى سیاسى؟ ئایا هێزى سه‌ربازى و ئابورى  چ ڕۆڵێك ده‌بینن له‌ بون به‌خاوه‌نى ده‌ستپێشخه‌رى سیاسیدا؟
وه‌ڵامى هه‌موو ئه‌م پرسیارانه‌ ئه‌وه‌یه‌، كه‌ هه‌ر كات هه‌ر حیزب و سه‌ركرده‌یه‌ك توانى نێوماڵى خۆى وه‌ك حیزب و دواتریش كۆمه‌ڵگا یه‌ك بخات و پته‌و و یه‌كڕیز و یه‌ك گوتاریان بكات،ئه‌وا زۆر به‌ئاسانى ده‌توانێت كه‌ ببێته‌ خاوه‌ن ده‌ستپێشخه‌رى سیاسى، چونكه‌ توانیویه‌تى به‌ به‌رنامه‌ و كارو فكر و ئایدیا و تێڕوانینه‌كانى و دواتریش ڕاستگۆیى و ڕه‌سه‌نایه‌تى و دڵسۆزى و خه‌مخۆرى وایكردوه‌ كه‌ متمانه‌ى زۆرینه‌ى جه‌ماوه‌ر به‌ده‌ستبێنێت، له‌گه‌ڵ ئه‌مانه‌شدا گرنگه‌ كه‌ حیزبى سیاسى خاوه‌نى سیاسه‌ت و ڕچه‌ و ڕێباز و فكر  ئایدیاى سه‌ربه‌خۆى سیاسى خۆى بێت و بیكاته‌ شوناس و ناسێنه‌ره‌وه‌ى خۆى و له‌گه‌ڵیشیدا خاوه‌نى ئابوریه‌كى چه‌سپاو وبه‌هێزیش  بێت بۆ به‌رده‌وامیپێدانى ژیانى خۆى و نه‌كه‌وێته‌ ژێر هه‌ژموونى لایه‌نى تره‌وه‌،له‌دونیاى دیموكراسیدا حیزبى سیاسى نابێت خاوه‌نى هێزى سه‌ربازى و چه‌كدارى خۆى بێت ،له‌كاتێكدا كه‌ هه‌موو ئۆرگانه‌كان به‌داموده‌زگایى كراون و بونه‌ته‌ ئۆرگانى نیشتیمانى و یاسا به‌ته‌واوه‌تى سه‌روه‌رو بڕیارده‌ره‌،بۆیه‌ هێزى چه‌كدار له‌ دونیاى دیموكراسیدا ڕۆڵێكى ئه‌وتۆى نیه‌، به‌ڵام به‌داخه‌وه‌ له‌م ناوچه‌ى ڕۆژهه‌ڵاتى ناوه‌ڕاسته‌ى ئێمه‌دا و به‌تایبه‌تى و به‌گشتیش له‌ ڕۆژهه‌ڵاتدا چونكه‌ بیروڕاكان بنچینه‌ى دیكاتۆرى و خۆسه‌پاندن و قۆرخكارى و ئایدیاى خێڵ و بنه‌ماڵه‌ ده‌سه‌ڵاتیان هه‌یه‌ هه‌میشه‌ سه‌ركرده‌ و حیزبه‌ سیاسیه‌كان هه‌وڵى پێكه‌وه‌نانى هێزى سه‌ربازى و چه‌كداریان داوه‌ به‌مه‌به‌ستى پارێزگارى كردن له‌خۆ و خۆسه‌پاندن و هه‌ڕه‌شه‌كردنیش له‌ نه‌یارانیان به‌تایبه‌تیش له‌ قۆناغى شاخ و شۆڕشى چه‌كداریدا.
له‌ئێستادا و له‌كوردستاندا،له‌هه‌رقۆناغێكى مێژوویدا حیزب و سه‌ركرده‌یه‌ك خاوه‌ن ده‌ستپێشخه‌رى سیاسى بونه‌ و هه‌ژموون و سایه‌ و سێبه‌رى خۆیان سه‌پاندۆته‌ سه‌ر هه‌موان و هه‌موانیشیان ناچاركردوه‌ كه‌ ببنه‌ دواكه‌وته‌ و  گوێڕایه‌ڵى به‌رنامه‌ و كارى خۆیان. 
1. ئه‌وه‌تاله‌ عێراقدا كه‌ كۆنترین حیزبى سیاسى بریتیه‌ له‌ حیزبى شیوعى عێراقى كه‌ له‌ساڵى 1934دا دامه‌زراوه‌ تا ڕاده‌یه‌كى زۆر تا ساڵه‌كانى 1963 ( تاكۆتایى حوكمى عبدالكریم قاسم )كه‌م تازۆر خاوه‌نى ده‌سپێخه‌رى سیاسى بوه‌ له‌ عێراقداو ته‌نانه‌ت له‌كوردستانیشدا،به‌ڵام دواتر به‌هۆى زۆر هۆكارى بابه‌تى و خۆییه‌وه‌ ئه‌و ڕۆڵه‌ى له‌ده‌ستداوه‌ و تائێستاش نه‌بۆته‌وه‌ خاوه‌ن ده‌ستپیشخه‌رى سیاسى و هه‌میشه‌ش به‌ره‌و بچوكبونه‌وه‌ى زیاتر هه‌نگاو ده‌نێت.
2. له‌ كوردستانیشدا،له‌ساڵى 1961 و هه‌ڵایسانى شۆڕشى ئه‌یلوله‌وه‌ پارتى دیموكراتى كوردستان وه‌ك پارتێكى پێشڕه‌و و تاقانه‌ بۆته‌ خاوه‌نى ده‌ستپێشخه‌رى سیاسى و تا كۆتایى و نسكۆى ساڵى 1975ى شۆڕش خاوه‌نى ده‌سپێشخه‌رى سیاسى بوه‌.
3. له‌ساڵى 1975وه‌ و دواى هه‌ڵایسانه‌وه‌ى شۆڕشى نوێى گه‌له‌كه‌مان به‌ڕابه‌رایه‌تى یه‌كێتى نیشتیمانى كوردستان،یه‌كێتى بوه‌ خاوه‌نى ده‌ستپێشخه‌رى سیاسى  تاكو ڕاپه‌ڕینى ساڵى 1991 و دواتریش دواى پێكهێنانى حكومه‌ت و په‌ڕله‌مانى كوردستان له‌ساڵى 1992دا و به‌ده‌سهێنانىزۆرینه‌ى ده‌نگه‌كان و بوونه‌ حیزبى ده‌سه‌ڵاتدار هه‌ردوو پارتى و یه‌كێتى بونه‌ خاوه‌ن ده‌ستپێشخه‌رى سیاسى،چونكه‌ هۆكارێكى ترى گرنگى بون به‌خاوه‌ن ده‌ستپێخه‌رى سیاسى بریتیه‌ له‌ گرتنه‌ ده‌ستى ده‌سه‌ڵات.
4. به‌درێژایى ساڵه‌كانى نه‌ده‌وه‌ده‌كان و دواتریش دواى ڕووخاندنى ڕژێمى به‌عسى صدامىله‌ساڵى 2003دا یه‌كێتى نیشتیمانى كوردستان تا ساڵى 2009 -2012 كه‌م تازۆر توانیویه‌تى به‌ خاوه‌ندارى ده‌سپێشخه‌رى سیاسى بمێنێته‌وه‌ به‌ڵام به‌به‌هێزى نا، چونكه‌ له‌دواى جیابونه‌وه‌ى بزوتنه‌وه‌ى گۆڕان له‌ساڵى 2009دا یه‌كێتى هێز و تواناى جه‌ماوه‌رى و ڕێكخراوه‌یى و سیاسى و ئابورى به‌ره‌و لاوازبوون چوو،دواتریش به‌هۆى نه‌خۆشكه‌وتنى مام جه‌لال و ململانێ ناڕه‌واكانى ناوخۆى خۆیه‌وه‌ هێنده‌ى تر یه‌كێتى كه‌وته‌ په‌راوێزى ڕووداوه‌كان و تواناى موباده‌ره‌ى سیاسى نه‌ما.
به‌ڵام له‌به‌رامبه‌ردا پارتى به‌به‌هێزى خۆى مایه‌وه‌ و تائێستاش هه‌ر خاوه‌نى ده‌ستپێشخه‌رى سیاسى و خاوه‌نبڕیار و ده‌سه‌ڵاته‌ و هێزى سیاسى و ئابورى و سه‌ربازیشى به‌هێزه‌ له‌گه‌ڵ پاشه‌كشه‌كردنى هه‌ندێك له‌ جه‌ماوه‌ره‌كه‌ى.
5. بزوتنه‌وه‌ى گۆڕان و هێزه‌كانى تر وه‌ك ئیسلامیه‌كان توانیان بۆ ماوه‌یه‌كى كه‌م ببنه‌ خاوه‌ن ده‌ستپێشخه‌رى سیاسى له‌ساڵى 2011دا و تا پێكهێنانى كابینه‌ى هه‌شته‌مى حكومه‌تى هه‌رێم و به‌شداریكردنیان له‌ حكومه‌تداو چونه‌ ناو ده‌سه‌ڵاته‌وه‌، به‌ڵام به‌تێكچوونىپه‌یوه‌ندیه‌كانیان له‌گه‌ڵ پارتیدا جارێكى تر ڕووه‌ و لاوازى  چونه‌وه‌ و ده‌ستپێشخه‌رى سیاسى و شه‌قامیشیان له‌ده‌ستدا به‌تایبه‌تیش دواى كۆچكردنى كاك نه‌وشیروان.
له‌م قۆناغ و چركه‌ ساته‌ى  مێژووى خه‌باتى كوردایه‌تیدا ،هیچ كام له‌ حیزب و سه‌ركرده‌ سیاسیه‌كانى كوردستان،خاوه‌ن ده‌ستپێشخه‌رى سیاسى نه‌ماون،له‌دواى سازدانى ڕیفراندۆم و ڕووداو و كاره‌ساته‌كانى گه‌ڕاندنه‌وه‌ى سوپاى عێراق  بۆ ناوچه‌ دابڕێنراوه‌كان و سه‌پاندنى هێز و تواناى سیاسى و ئابورى و سه‌ربازى خۆیان به‌سه‌ر هه‌موواندا له‌كوردستاندا، و شكسهێنانى سیاسى و سه‌ربازى و ئابورى ئه‌م ده‌سه‌ڵاته‌ سیاسیه‌ى كوردستان دواى داگیركردنه‌وه‌ى كه‌ركوك وخانه‌قین و شه‌نگاڵ و جێگه‌كانى تر.
له‌ئێستادا تاكه‌ هێز له‌ عێراق و كوردستاندا كه‌ خاوه‌ن ده‌سپێشخه‌رى سیاسى بێت بریتیه‌ له‌ حكومه‌تى عێراق و كه‌سى د. حه‌یده‌ر عه‌بادى و حیزبى ده‌عوه‌ى ئیسلامى، به‌پشتیوانى وڵاتانى ئێران و توركیا و سعودیه‌ و ته‌نانه‌ت ئه‌مریكا و ئه‌وروپیه‌كان و نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتوه‌كانیش.
له‌هه‌رێمى كوردستاندا، كێرڤى هێزو تواناى سیاسى و ئابورى و سه‌ربازى و ته‌نانه‌ت جه‌ماوه‌رى هه‌موو حیزب و سه‌ركرده‌ سیاسیه‌كان به‌ره‌و داكشان چونه‌و هیچ كامیان تواناى ده‌ستپێشخه‌رى سیاسیان نه‌ماوه‌ و هه‌موان چاوه‌ڕوانى ده‌ست و بڕیارى حكومه‌تى عێراقین و له‌وپه‌ڕى بێده‌سه‌ڵاتى و لاوازیدان،له‌كاتێكدا پێش پڕۆسه‌ى ڕیفراندۆم هه‌موو خاڵه‌ به‌هێزه‌كان لاى سه‌ركردایه‌تى كوردبوون،سه‌ره‌ڕاى بوونى ناكۆكى و ملانێى ناوخۆیى له‌نێو ماڵى كورد و یه‌ك و یه‌كنه‌گرتوویى خیتاب و كردارى كورد.
بۆیه‌ گه‌ر ئه‌م قۆناغى لاوازى و بێده‌سه‌ڵاتى و شكسته‌ى  كورد درێژه‌ بكێشتێت وحیزب و سه‌ركرده‌ كلاسیكیه‌كان نه‌توانن خۆیان بگونجێنن و بگۆڕن له‌گه‌ڵ سه‌رده‌مه‌كه‌دا زۆر دوور نیه‌ له‌كوردستاندا كه‌س و رلایه‌ن و حیزبى نوێ بێنه‌ كایه‌وه‌ و ببنه‌ خاوه‌نى ده‌ستپێشخه‌رى سیاسى و ڕابه‌رایه‌تى قۆناغى نوێش بكه‌ن،به‌كرداریش له‌ ئێستادا سه‌ره‌تاى ئه‌و هه‌نگاو وقۆناغه‌ نوێیه‌ سه‌ریان هه‌ڵداوه‌.
گرنگه‌ بۆ هه‌موو كورد كه‌ به‌زوویى هه‌وڵى جدى بدات بۆ گه‌ڕانه‌وه‌ى پێگه‌ و هه‌ڵوێستى به‌هێزى پێش ڕیفراندۆم له‌گه‌ڵ عێراق و وڵاتانى ناوچه‌ و دونیاشدا،چونكه‌ به‌بێ به‌هێزبونه‌وه‌ و هاتنه‌وه‌ى سه‌ر شانۆى ڕووداو و گۆڕانكاریه‌كان سه‌خته‌ بگه‌ینه‌ ئامانج و ئاواته‌كانمان و درێژه‌ش به‌م ده‌سه‌ڵات و حوكمڕانیه‌شمان بده‌ین.بۆیه‌ قۆناغى نوێى خه‌باتى كوردایه‌تى پێویستى به‌ سه‌ركرده‌ و عه‌قڵ و ژیرى و تێگه‌یشتن و كاریزما و پاڵه‌وانى نوێ هه‌یه‌ ،چونكه‌ ئه‌م سه‌ركردایه‌تیه‌ كلاسیكیانه‌ى ئێستا شكستى گه‌وره‌ و ماڵوێرانكارى زۆریان به‌سه‌ر كورد و كوردستاندا هێناوه‌ و ،ئیدى هه‌ق وایه‌ گۆڕه‌پانه‌كه‌ چۆڵبكه‌ن بۆ كه‌س و حیزب و سه‌ركردایه‌تى نوێ.
‌‌ زیاتر ...
نەوزادی موهەندیس
ئاراز ڕەمەزان
فه‌رید ئه‌سه‌سه‌رد
فه‌رید ئه‌سه‌سه‌رد
بورهان شێخ ڕه‌ئوف
سه‌رتیپ جه‌وهه‌ر‌
فه‌رید ئه‌سه‌سه‌رد
زۆرترین خوێندراو
  • 24 کاتژمێر
  • هەفتە
  • مانگ