بیروڕا
كورد له‌م قۆناغه‌دا له‌نێوان كۆنفیدڕاڵى و سه‌ربه‌خۆییدا كامیان هه‌ڵببژێرێت ؟
نەوزادی موهەندیس


ئاشكرایه‌ كه‌ مافى چاره‌ى خۆنوسنیى گه‌لان مافێكى یاسایى و ده‌ستورى و سه‌ره‌تایى هه‌موو گه‌لێكه‌ كه‌ سیفاته‌كانى گه‌ل یان نه‌ته‌وه‌ى تیادا بێت له‌ بوونى بنه‌ما هاوبه‌شه‌كان له‌ خاك و دانیشتوان و كه‌لتور و ئابورى وزمانێكى هاوبه‌ش كه‌ بنه‌ماى پێكه‌وه‌ نانى ده‌وڵه‌تى سه‌ربه‌خۆشن، ئه‌م مافه‌ له‌لایه‌ن ڕێكخراوى نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتوه‌كانه‌وه‌ دانیپیادانراوه‌ و یاسا نێوده‌وڵه‌تیه‌كان و دونیاى دیموكراسیش ڕێز له‌ ئیڕاده‌ و ویستى سه‌ربه‌خۆى گه‌لان ده‌گرن. ئاشكرایه‌ مافى چاره‌ى خۆنوسین  له‌ لامه‌ركه‌زیه‌تى ئیداریه‌وه‌ ده‌ستپێده‌كات بۆ ئۆتۆنۆمى و دواتر فیدڕاڵى و دواتریش كۆنفیدڕاڵى و له‌ كۆتا ئاستیشدا بریتیه‌ له‌ ڕاگه‌یاندن و دامه‌زراندنى ده‌وڵه‌تى سه‌ربه‌خۆ.جا دیاریكردن وهه‌ڵبژاردن و پیاده‌كردنى هه‌ر شێوازێك له‌و شێوازى خۆبه‌ڕێوه‌بردنانه‌ ده‌وه‌ستێته‌ سه‌ر هه‌لومه‌رجه‌ نێوخۆى و هه‌رێمایه‌تى و نێوده‌وڵه‌تیه‌كان و ئاماده‌سازى ئه‌و گه‌لانه‌ بۆ مقاوه‌مه‌تكردن و تواناى خۆبه‌ڕێوه‌بردنیان و به‌رده‌وامیدان به‌گه‌شه‌ و پێشكه‌وتنى ئه‌زمون و ده‌سه‌ڵاتى حوكمڕانیه‌كانیان.
ئه‌وه‌ى لێره‌دا مه‌به‌ستمانه‌ كه‌ كورد له‌م قۆناغه‌دا و دواى 100 ساڵ له‌ خه‌بات و ڕاپه‌ڕین و شۆڕشى چه‌كدارى له‌هه‌ر چوار به‌شه‌كه‌ى كوردستانى داگیر و دابه‌شكراودا و به‌تایبه‌تیش له‌م به‌شه‌ى كوردستانى باشووردا، كه‌ شێوازه‌كانى لامه‌ركه‌زیه‌ت و ئۆتۆنومى و فیدڕاڵیه‌تى تاقیكردۆته‌وه‌ له‌ چوارچێوه‌ى ده‌وڵه‌تى عێراقى دروستكراودا له‌ساڵى 1920وه‌ و به‌درێژایى ده‌سه‌ڵاتى پادشایى و كۆماریه‌كانه‌وه‌، به‌داخه‌وه‌ له‌هیچ كام له‌و سیسته‌مانه‌دا كورد نه‌گه‌یشتۆته‌ ماف و داواكاریه‌ ڕه‌واكانى و هه‌ستى به‌ پاراستنى ئه‌منیه‌ت و بوون و گه‌شه‌ و پێشكه‌وتن و خۆشگوزه‌رانى نه‌كردوه‌ له‌سایه‌ى عه‌قڵیه‌تى خێڵه‌كى و دواكه‌وتویى و دۆگما و شۆڤێنیه‌تى عه‌ره‌بیه‌وه‌،بگره‌ ڕووبه‌ڕووى توندترین و ترسناكترین سیاسه‌تى قڕكردن و له‌ناوبردنیش بۆته‌وه‌ به‌مه‌به‌ستى سڕینه‌وه‌ى مێژوو و جوگرافیا و زمان و كه‌لتور و بوونیشى له‌سه‌ر زه‌وى.  هه‌ربۆیه‌ له‌ ئێستادا و دواى تێپه‌ڕبوونى نزیكه‌ى 14 ساڵ به‌سه‌ر ڕووخاندنى ڕژێمى به‌عسى صدامیدا له‌ساڵى 2003وه‌ و هه‌ستكردنى كورد به‌ ته‌ریككردن و په‌راوێزخستن و پێشێلكردنى مافه‌كانى و تێڕوانینى وه‌ك غه‌ریب و نامۆ نه‌ك وه‌ك شه‌ریك و دامه‌زرێنه‌رى ئه‌م عێراقه‌ نوێیه‌، بۆیه‌ بڕیارى چاره‌نوسسازى خۆیدا به‌ چێكردنى پڕۆسه‌ى ڕیفراندۆم له‌ 25ى ئه‌یلولى ساڵى 2017دا به‌مه‌به‌ستى وه‌رگرتنى ڕاى جه‌ماوه‌رى میله‌ته‌كه‌مان بۆ پێكهێنانى ده‌وڵه‌تێكى كوردى سه‌ربه‌خۆ له‌گه‌ڵ ناوچه‌ دابڕێنراوه‌كان یان مانه‌وه‌ له‌چوارچێوه‌ى عێراقى فیدڕاڵدا به‌و شێوه‌یه‌ى كه‌ هه‌یه‌، ئه‌نجامیش خۆشبه‌ختانه‌ 92%ى جه‌ماوه‌رى كوردستان له‌گه‌ڵ سه‌ربه‌خۆیدابوون.
له‌ئێستاداو دواى ئه‌نجامه‌كانى ڕیفراندۆم و ده‌ستپێكردنى داگیركارانى كوردستان له‌ عێراق و توركیا و ئێرانه‌وه‌ به‌هه‌ڕه‌شه‌ و گه‌مارۆى سیاسى و ئابورى و سه‌ربازى و له‌باربردنى ئه‌م قۆناغه‌ به‌مه‌به‌ستى پاشه‌كشه‌كردنى كورد له‌داخوازى سه‌ربه‌خۆیى، بیرۆكه‌ى ئه‌وه‌ هاتۆته‌ پێشه‌وه‌ كه‌ كورد به‌شێوه‌ى یه‌كێتیه‌كى كۆنفیدڕاڵى له‌گه‌ڵ ده‌وڵه‌تى عێراقى ناوه‌ندیدا پێكه‌وه‌ بمێننه‌وه‌ و درێژه‌ به‌ ژیان و مانى ئه‌م ده‌وڵه‌تى عێراقه‌ بده‌ن، جا له‌ ئێستادا پرسیار ئه‌وه‌یه‌ ،كه‌ كورد له‌نێوان كۆنفیدڕاڵى و سه‌ربه‌خۆییدا كامیان هه‌ڵببژیرێت؟ و كامیان قازانج و سوودى گه‌وره‌ى پێده‌گه‌یه‌نێت ؟
بۆ وه‌ڵامدانه‌وه‌ى ئه‌م پرسیارانه‌ ،گه‌ره‌كه‌ كه‌مێك باس له‌ جۆرى سیسته‌مى فیدڕاڵى و كۆنفیدڕاڵى بكه‌ین و هه‌ریه‌كه‌یان بناسین و كه‌موكوڕى و باشیه‌كانى هه‌ریه‌كه‌شیان ده‌ربخه‌ین و جیاوزاى نێوانیشیان پیشان بده‌ین، ئه‌وكات بڕیار له‌سه‌ر هه‌ڵبژاردن و دیاریكردنى باشترینیان بده‌ین.
سیسته‌مى فیدڕاڵى 
فیدڕاڵى بریتیه‌ له‌ یه‌كێتیه‌كى ئاره‌زوومه‌ندانه‌ له‌ نێوان چه‌ند ولایه‌ت یان هه‌رێمێكدا،كه‌ جیاوازبن له‌ ڕووى نه‌ته‌وه‌یى،ڕه‌گه‌زى،ئاینى،مه‌زهه‌بى،كه‌لتوریه‌وه‌. بۆئه‌وه‌ى ببنه‌ یه‌ك كه‌سایه‌تى یاسایى یان یه‌ك سیسته‌مى سیاسى،له‌گه‌ڵ پاراستنى به‌شێك له‌و كه‌سایه‌تیه‌ یه‌كگرتوه‌ بۆ تایبه‌تمه‌ندى و شوناسى هه‌رێمه‌كان خۆیان،ده‌سه‌ڵاتێكى پێدروا هه‌یه‌ بۆ ده‌وڵه‌تى ناوه‌ندى یه‌كێتیه‌كه‌ كه‌ له‌ده‌سه‌ڵاته‌ هاوبه‌شه‌كانه‌وه‌ هه‌ڵهێنجراوه‌، له‌گه‌ڵ هێشتنه‌وه‌ى هه‌ندێك ده‌سه‌ڵات بۆ ولایه‌ت یان هه‌رێمه‌كان كه‌ جۆرێك له‌ سه‌ربه‌خۆیى ده‌سته‌به‌ر ده‌كات بۆ هه‌رێم و لایه‌نه‌كانى ناو یه‌كێتیه‌كه‌.كه‌ ئه‌مه‌ش بۆخۆى خاڵێكى جیاكه‌ره‌وه‌ى سیسته‌مه‌ فیدڕاڵیه‌كانه‌.
 ده‌سه‌ڵاته‌كانى یه‌كێتى فیدڕاڵى:
هه‌بوونى ده‌ستور یان یاساى بنه‌ڕه‌تى كه‌ به‌ده‌ستورى فیدڕاڵى ناوده‌برێت.كه‌ بنه‌ماو پایه‌ سه‌ره‌كیه‌كان دیاریده‌كات كه‌ له‌لایه‌ن  هه‌رێم  یان ولایه‌ته‌كانه‌وه‌ كه‌ ئه‌م یه‌كێتییه‌یان پێكهێناوه‌.
پێكهێنانى قه‌واره‌یه‌كى سیاسى و دیموكراسى له‌هه‌رێمه‌كاندا، به‌شێوه‌یه‌ك كه‌ ڕه‌نگ بداته‌وه‌ له‌ یه‌كێتیه‌ فیدڕاڵیه‌كه‌دا به‌ ته‌واوه‌تى.
دیاریكردنى ده‌سه‌ڵات و پسپۆڕییه‌كانى حكومه‌تى ناوه‌ندى سه‌ره‌ڕاى دیاریكردنى ده‌سه‌ڵاتى ئابورى و ئیداریه‌كان بۆ هه‌رێمه‌كان.
ده‌سه‌ڵاته‌كان نابێت زیاد له‌ جێبه‌جێكردنى ئه‌ركه‌ یاسایى و یاسادانانه‌كانیان ببه‌زێنێت له‌ چوارچێوه‌ى ده‌ستورى فیدڕاڵیدا.
حكومه‌تى هه‌رێمه‌كان له‌سه‌رۆكى هه‌رێم و سه‌رۆكى ئه‌نجومه‌نى وه‌زیران و په‌ڕله‌مانێكى بچوككراوه‌ پێكدێت.
په‌ڕله‌مانى هه‌رێمى هه‌ڵده‌ستێت به‌ چاودێرى و سه‌رپه‌رشتى ئیشوكاره‌كانى حكومه‌تى هه‌رێم  له‌گه‌ڵ سه‌رۆكى یه‌كه‌ ئیداریه‌كان.
هه‌ر هه‌رێمێك پایته‌ختى خۆى ده‌بێت.
هه‌ر هه‌رێمێك ده‌بێته‌ خاوه‌نى سامانه‌ مرۆیى و ئابورى و به‌رهه‌مه‌كانى ناوخۆى خۆى.
هێزێكى سه‌ربازى ده‌بێت له‌ پۆلیس و سوپایه‌كى چه‌كداریش بۆ پاراستنى سنورى هه‌رێمه‌كان.
حكومه‌ت و په‌ڕله‌مانى هه‌رێمه‌كان به‌شێوه‌یه‌كى دیموكراسى و ئازاد هه‌ڵده‌بژێردرێن.
هه‌رێمه‌كان مافیان نیه‌ كه‌ نوێنه‌رایه‌تى دیپلۆماسى بگۆڕێته‌وه‌ له‌گه‌ڵ ده‌ره‌وه‌دا یان دانانى سه‌فاره‌ت یان لیژنه‌ى به‌رژه‌وه‌ندى هاوبه‌ش له‌گه‌ڵ وڵاتانى تردا به‌بێ ڕه‌زامه‌ندى حكومه‌تى ناوه‌ندى.
نمونه‌ى وڵاتانى فیدڕاڵى
له‌دونیادا ژماره‌یه‌كى زۆر له‌ وڵاتان هه‌ن كه‌ په‌یڕه‌وى سیسته‌مى فیدڕاڵى ده‌كه‌ن،وه‌ك ئه‌مریكا و كه‌نه‌دا و سویسرا و به‌ریتانیا و ئه‌ڵمانیا و هند و ئه‌رجه‌نتین و ئوستوڕالیا و فه‌نزه‌وێلا و مالیزیا و مه‌كسیك و ..هتد.
له‌وڵاته‌ عه‌ره‌بیه‌كانیشدا یه‌كه‌م وڵات بریتیه‌ له‌ ئیماراتى عه‌ره‌بى یه‌كگرتوو و له‌ ئێستاشدا عێراق یه‌كه‌م وڵاتى خۆرهه‌ڵاتى ناوه‌ڕاسته‌ كه‌ سیسته‌مى فیدڕاڵى پیاده‌ ده‌كات به‌ پێى هه‌ڵبژاردنى دیموكراسى و ئازاد به‌ پێى ده‌ستورى نوێ.
سیسته‌مى كۆنفیدڕاڵى
بریتیه‌ له‌ كۆبونه‌وه‌یه‌ك له‌ نێوان دوو وڵات یان زیاتر(( نه‌ك هه‌رێم )) له‌ چوارچێوه‌ى ڕێكه‌وتنێكى دیاریكراودا.یان ڕێكه‌وتنێكى گرێبه‌ستیه‌ كه‌ ئامانج لێى دامه‌زراندنى ده‌سته‌یه‌ك یان كوتله‌یه‌كى سیاسى،ئابورى ،سه‌ربازى هاوبه‌شه‌. كه‌ هه‌ندێ تایبته‌مه‌ندى سیاسى و ئابورى یان ئاینى كۆیان ده‌كاته‌وه‌ و له‌گه‌ڵ پاراستنى تایبه‌تمه‌ندى هه‌ر وڵاتێك به‌ سیاسه‌ته‌ تایبه‌ته‌كان به‌ خۆیدا بۆ ئامانجێكى ئابورى وه‌ك ئه‌وه‌ى له‌ یه‌كێتى ئه‌وروپادا هه‌یه‌ ،یان ئه‌وه‌ى له‌ هاوپه‌یمانێتى  ناتۆدا هه‌یه‌ بۆ ئامانجێكى سه‌ربازى. و هه‌وڵێكیشه‌ به‌ره‌و یه‌كگرتن یان به‌واتاى ڕێكه‌وتن و پێكگه‌یشتنه‌ له‌سه‌ر سیاسه‌تى لانى كه‌م. به‌هه‌مان شێوه‌ بۆ وه‌دیهێنانى ئامانجه‌كانیانه‌ كه‌ ناتوانن به‌ته‌نها وه‌ده‌ستى بێنن.
ده‌وڵه‌تى كۆنفیدڕاڵى پێكدێت له‌ یه‌كگرتنێك كه‌ ئه‌ندامه‌كانى وڵاتانى سه‌ربه‌خۆن و خاوه‌ن سه‌روه‌رین كه‌ به‌ پێى ڕێكه‌وتنى پێش وه‌خته‌ هه‌ندێك له‌ده‌سه‌ڵاته‌كان ده‌درێته‌ ده‌سته‌ یان لیژنه‌ هاوبه‌شه‌كان بۆ هه‌مئاهه‌نگیكردنى سیاسه‌ته‌كان له‌هه‌ندێك بواردا،ئه‌مه‌ به‌بێ ئه‌وه‌ى ئه‌م كۆبونه‌وه‌یه‌ ببێته‌ هۆى پێكهێنانى ده‌وڵه‌تێك یان قه‌واره‌یه‌كى نوێ،ئه‌گه‌ر ئه‌وه‌ ڕوویدا ئه‌وا ده‌گۆڕێت بۆ شێوازێكى ترى حوكمڕانى كه‌ پێى ده‌وترێت سیسته‌مى فیدڕاڵى.
ده‌سه‌ڵاته‌كانى ده‌وڵه‌تى كۆنفیدڕاڵى
یه‌كێتى كۆنفیدڕاڵى پێكدێت له‌ ژماره‌یه‌كى هه‌میشه‌یى له‌ وڵاتانى خاوه‌ن سه‌روه‌رى بۆ كارى هاوبه‌ش په‌یوه‌ست به‌ وڵاتانى تره‌وه‌.
یه‌كێتى كۆنفیدڕاڵى سه‌ره‌تا به‌ هاوپه‌یمانێتیه‌ك ده‌ستپێده‌كات و دواتر پشت ده‌به‌ستێته‌ سه‌ر ده‌ستورێكى هاوبه‌ش.
یه‌كێتى كۆنفدیراڵى ڕێز له‌ سه‌روه‌رى نێوده‌وڵه‌تى ئه‌ندامه‌كانى ده‌گرێت، به‌پێى یاسا نێوده‌وڵه‌تیه‌كانیش دروست ده‌بێت له‌ ڕێگه‌ى ڕێكه‌وتنامه‌یه‌كه‌وه‌ كه‌ هه‌موارناكرێت به‌بێ كۆ ده‌نگى ئه‌ندامه‌كانى.
سیسته‌مه‌ كۆنفیدڕاڵیه‌كان پێكدێن بۆ مامه‌ڵه‌كردن له‌گه‌ڵ مه‌سه‌له‌ هه‌ستیاره‌كاندا،وه‌ك به‌رگرى هاوبه‌ش و كاروبارى ده‌ره‌وه‌ یان دراوى هاوبه‌ش.
ئه‌ركى حكومه‌تى كۆنفیدڕاڵى بریتیه‌ له‌ دابینكردنى پشتیوانى بۆ هه‌موو ئه‌ندامه‌كانى.
سروشتى په‌یوه‌ندى له‌نێوان وڵاتانى ئه‌ندام له‌ سیسته‌مى كۆنفیدڕاڵى جیاواز ده‌بێت له‌گه‌ڵ ئه‌نجومه‌نى هاوبه‌شدا ده‌رباره‌ى دابه‌شكردنى ده‌سه‌ڵاته‌كان له‌ نێوانیاندا.
 نمونه‌ى وڵاتانى كۆنفیدڕاڵى
له‌ وڵاتانى كۆنفیدڕاڵى نوێ یه‌كێتى ئه‌وروپایه‌.
له‌ نمونه‌ى وڵاتانى كۆنفیدڕاڵى له‌ مێژوودا:
ئیرۆكواس،كۆمه‌ڵێك له‌ ئه‌مریكیه‌ كۆنه‌كان، له‌ناوچه‌ى ده‌ریاچه‌ مه‌زنه‌كان،له‌سه‌ده‌ى دوانزهه‌مدا یه‌كیان گرت و كۆنفیدڕاڵیه‌كیان پێكهێنا.
شانشینى ئاراگۆن 1137-1716
وڵاته‌ یه‌كگرتوه‌كانى ئه‌مریكا پێش هاوپه‌یمانیه‌ كۆنفیدڕاڵیه‌كان 1781-1789
سویسرا كاتى خۆى كۆنفیدڕاڵى بوه‌ له‌ نێوان 1291 و 1848 تاگۆڕانى بۆ سیسته‌مى فیدڕاڵى به‌ڵام ناوه‌كه‌ى هه‌روه‌كو خۆى مایه‌وه‌ به‌ كۆنفیدڕاڵیه‌تى سویسرا.
ئه‌ڵمانیا دواى دروستبوونى ئیمپراتۆریه‌تى پیرۆز و یه‌كخستنى له‌ 1806 و 1848.
كۆنفیدڕاڵى ڕاین(1806-1813) كه‌ نه‌سه‌رۆكى ده‌وڵه‌ت و نه‌ سه‌رۆكى حكومه‌تى نه‌بوو.
یه‌كێتى وڵاتانى ئه‌مریكاى ناوه‌ڕاست وه‌ك سلڤادۆر و په‌ناما و كۆستاریكا و نیكاراگوا و هندۆراس و جامایكا و هایتى و دۆمه‌نیكان و گرینادا له‌ساڵى 1825دا.
یه‌كێتى سۆڤێتى جاران كه‌له‌ ساڵى 1917دا دامه‌زرا.
یه‌كێتى ده‌وڵه‌تانى هندى ڕۆژئاوایى وه‌ك دۆمه‌نیكان و گریناداو...هتد. كه‌له‌ ساڵى 1967دا دامه‌زرا.
كۆنفیدڕاڵى سنیگال و گامبیا 1982-1989
یۆگۆسلافیا كه‌ له‌ یه‌كێتى كۆماره‌كانى صربیا و كرواتیا و سلۆڤینیا و مه‌كدۆنیا و جه‌به‌ل ئه‌سوه‌د و بۆسنه‌ و هه‌رسك و كۆسۆڤۆ پێكهاتبوو.
یه‌كێتى صربیا و جه‌به‌ل ئه‌سوه‌د له‌ نێوان ساڵانى 1982-2006.
كۆمارى عه‌ره‌بى یه‌كگرتوو له‌ نێوان میسر و سوریادا له‌نێوان ساڵانى 1958-1961.
كه‌موكوڕیه‌كانى سیسته‌مى كۆنفیدڕاڵى
1.نه‌بوونى میكمانیزمێك له‌لایه‌ن ئه‌نجومه‌نى هاوبه‌شه‌وه‌ بۆ وه‌دیهێنانى پابه‌ندبوونى ئه‌ندامه‌كان به‌ ئه‌ركه‌كانیانه‌وه‌.له‌م سیسته‌مه‌دا له‌كاتێكدا ئه‌ندامێك پابه‌ند نابێت به‌ جێبه‌جێكردنى ئه‌ركه‌كانیه‌وه‌.كه‌ له‌زۆرێك له‌ حكومه‌ته‌ كۆنفیدڕاڵیه‌كاندا ڕوویانداوه‌ و به‌ناوبانگترینیان له‌ وڵاته‌ یه‌كگرتوه‌كانى ئه‌مریكادا بو  له‌ ساڵانى 1776-1778داكاتێك كه‌ وڵاته‌كان دژى پێدانى باجه‌كان بوون به‌ حكومه‌تى ناوه‌نده‌وه‌.كه‌ هه‌رئه‌مه‌ش بوه‌ هۆى شكستى حكومه‌ته‌ كۆنفیدڕاڵیه‌كه‌.
2.له‌كاتى شكستهێنانى حكومه‌تى ناوه‌ندیدا،ئه‌و حكومه‌ته‌ ده‌بێته‌ ڕێگر له‌به‌رده‌م یه‌كگرتنى ئه‌ندامه‌كانیدا و تێكه‌ڵبونیان وه‌ك كۆمكارى وڵاتانى عه‌ره‌بى.
3.له‌ حكومه‌تى كۆنفیدراڵیدا ،ئه‌نجومه‌نى هاوبه‌ش ناتوانێت هیچ كارێك بكات به‌بێ ره‌ِزامه‌ندى هه‌موو ئه‌ندامه‌كانى.
4.له‌ سیسته‌مى كۆنفیدڕاڵیدا هه‌ر وڵاتێك ده‌توانێت پاشه‌كشه‌ بكات له‌و كۆبونه‌وه‌یه‌دا هه‌ركاتێك ویستى،به‌ پێچه‌وانه‌ى یه‌كێتى فیدڕاڵى كه‌ ئه‌ندامه‌كان یان هه‌رێمه‌كان ناتوانن له‌ یه‌كێتیه‌كه‌ ده‌ربچن هه‌ركاتێك ویستیان.
جیاوازیه‌كانى نێوان سیسته‌مى فیدڕاڵى  وكۆنفیدڕاڵى
1.له‌ یه‌كێتى كۆنفیدڕاڵیدا ،هه‌ر وڵاتێك كاروبارى سیاسه‌تى ده‌ره‌وه‌ و نوێنه‌رایه‌تى دیپلۆماسى فعلى خۆى پیاده‌ ده‌كات.به‌ڵام له‌ فیدڕاڵیدا،هه‌رێمه‌كان مافى به‌ڕێوه‌بردنى سیاسه‌تى ده‌ره‌وه‌یان نیه‌ و ته‌نها له‌ده‌سه‌ڵاتى حكومه‌تى ناوه‌ندیدایه‌.
2.وڵاتانى ئه‌ندام له‌ سیسته‌مى كۆنفیدڕاڵیدا مافى ڕاگه‌یاندنى جه‌نگیان هه‌یه‌،به‌ڵام له‌ فیدڕاڵیدا هه‌رێمه‌كان ئه‌و مافه‌یان نیه‌ و ته‌نها له‌ده‌سه‌ڵاتى حكومه‌تى ناوه‌ندیدایه‌.
3. ئه‌و جه‌نگانه‌ى له‌ نێوان وڵاتانى ئه‌ندامى كۆنفیدڕاڵیدا دروست ده‌بێت به‌ جه‌نگى نێوده‌وڵه‌تى داده‌نرێن،به‌ڵام جه‌نگى نێوان هه‌رێمه‌كان له‌ سیسته‌مى فیدڕاڵیدا به‌جه‌نگى ناوخۆیى ناو ده‌برێن.
4. هه‌ر سه‌رپێچیه‌ك له‌لایه‌ن وڵاتانى ئه‌ندامى یه‌كێتى كۆنفیدڕاڵى بۆ یاسا نێوده‌وڵه‌تیه‌كان  ڕووبدات ئه‌وا به‌ته‌نها خۆى به‌رپرسیار ده‌بێت، نه‌ك ئه‌ندامه‌كانى تر،به‌ڵام له‌ یه‌كێتى فیدڕاڵیدا به‌ پێچه‌وانه‌وه‌یه‌ و هه‌موو هه‌رێمه‌كان وه‌كو یه‌ك به‌رپرسیار ده‌بن له‌ئاكامه‌كانى.
5.له‌یه‌كێتى كۆنفیدڕاڵیدا ده‌سته‌ى هاوبه‌ش یان ئه‌نجومه‌نێكى هاوبه‌ش سه‌رپه‌رشتى وڵاتانى ئه‌ندام ده‌كات،به‌ڵام له‌ فیدڕاڵیدا حكومه‌تى ناوه‌ند ئیداره‌ى ده‌وڵه‌ت و ڕابه‌رایه‌تى سه‌رۆكایه‌تیه‌كانى ده‌كات.
6.له‌یه‌كێتى كۆنفیدڕاڵیدا مافى هه‌ر ئه‌ندام و وڵاتێكه‌ كه‌ هه‌ركات ویستى ده‌توانێت پاشه‌كشه‌ بكات چونكه‌ خاوه‌نى سه‌روه‌رى و وڵاتى سه‌ربه‌خۆیه‌، به‌ڵام له‌ وڵاتى فیدڕاڵیدا هه‌رێمه‌كان ئه‌و مافه‌یان نیه‌، چونكه‌ به‌شێكى دانه‌بڕاوى ئه‌و وڵاته‌ن.(( به‌ڵام ئه‌م حاڵه‌ته‌ بۆ كورد و كوردستان ناشێت،چونكه‌ دوو گه‌لى جیاواز و دوو كه‌لتور و زمان و خاكى جیاوازن،نه‌ك وه‌ك هه‌رێمێكى عه‌ره‌بى له‌ باشوور یان ناوه‌ڕاستى عێراقى عه‌ره‌بیدا كه‌ هه‌موو سیفاته‌كانیان هاوبه‌شن)).
7.هاوڵاتیانى ده‌وڵه‌تى كۆنفیدڕاڵى هه‌ریه‌كه‌یان خاوه‌نى ڕه‌گه‌زنامه‌ى وڵاته‌كانى خۆیانن نه‌ك ده‌وڵه‌ته‌ كۆنفیدڕاڵیه‌كه‌.به‌ڵام هاوڵاتیانى ده‌وڵه‌تى فیدڕاڵى هه‌موانیان خاوه‌نى ته‌نها یه‌ك ڕه‌گه‌زنامه‌ى وڵاته‌ فیدڕاڵیه‌كه‌ن.
8.له‌ كۆبونه‌وه‌ى كۆنفیدڕاڵیدا ژماره‌ى سه‌رۆكى وڵاته‌كان به‌هێنده‌ى ژماره‌ى وڵاته‌ ئه‌ندامه‌كانن،چونكه‌ هه‌ر وڵاته‌ سه‌رۆكى خۆى هه‌یه‌،به‌ڵام ده‌وڵه‌تى فیدڕاڵى ته‌نها یه‌ك سه‌رۆكى هه‌یه‌،هه‌ربۆیه‌ ده‌وڵه‌تى كۆنفیدڕاڵى به‌ وڵاتێكى یه‌كگرتوو دانانرێت،چونكه‌ له‌ ژماره‌یه‌ك وڵاتى سه‌ربه‌خۆ پێك هاتوه‌. به‌ڵام ده‌وڵه‌تى فیدڕاڵى له‌سه‌ر ئاستى ناوخۆو ده‌ره‌وه‌شدا حسابى یه‌ك ده‌وڵه‌تى یه‌كگرتووى بۆ ده‌كرێت.
به‌م شێوه‌یه‌ ده‌بینین كه‌ یه‌كێتى فیدڕاڵى بریتیه‌ له‌ وڵاتێكى توندوتۆڵ و یه‌ك و یه‌كگرتوو ،كه‌ به‌ ئاسانى ئه‌ندامه‌كانى یان هه‌رێمه‌كانى ناتوانن لێى ده‌ربچن،به‌ڵام ده‌وڵه‌تى كۆنفیدڕاڵى بریتیه‌ له‌ كۆبونه‌وه‌ى چه‌ند وڵاتێكى سه‌ربه‌خۆ و خاوه‌ن سه‌روه‌رى و كه‌سایه‌تى نێوده‌وڵه‌تى و هه‌ركات ویستیان ده‌توانن له‌و یه‌كێتیه‌ ئاره‌زومه‌ندانه‌ بێنه‌ ده‌ره‌وه‌.
بۆیه‌ لێره‌دا ئه‌و ڕاستیه‌ ده‌رده‌كه‌وێت كه‌ وڵاتێكى ئه‌ندام له‌ ده‌وڵه‌تێكى كۆنفیدڕاڵیدا،بریتیه‌ له‌ وڵاتێكى ته‌واو سه‌ربه‌خۆ و دانپیادانراو له‌لایه‌ن وڵاتانى ناوچه‌یى و نێوده‌وڵه‌تى و ئه‌ندامى نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتوه‌كانه‌ و هه‌موو ڕێكخراوه‌كانى تریشه‌ وخاوه‌نى سنورى نێوده‌وڵه‌تى و ئاڵاو كه‌سایه‌تى سه‌ربه‌خۆى خۆیه‌تى.كه‌واته‌ هیچ جیاوازیه‌ك نیه‌ له‌ نێوان وڵاتێكى سه‌ربه‌خۆدا یان وڵاتێك كه‌ ئه‌ندام بێت له‌ كۆمكارێكى كۆنفیدڕاڵیدا.
هه‌ربۆیه‌ كورد له‌دواى سه‌رخستنى پڕۆسه‌ى ڕیفراندۆم و وه‌ده‌ستهێنانى ده‌نگى ((به‌ڵێ ))ى زۆرینه‌ بۆ سه‌ربه‌خۆبوون، ده‌توانێت له‌ژێر دروشمى یان سایه‌ى كۆنفیدڕاڵیدا وه‌ك قۆناغێكى مافى چاره‌ى خۆنوسین ببێته‌ خاوه‌نى وڵاتێكى سه‌ربه‌خۆى خۆى به‌بێ ئه‌وه‌ى دروشمى سه‌ربه‌خۆبوون به‌رزبكاته‌وه‌ و ببێته‌ مایه‌ى نانه‌وه‌ى گرژى و ئاڵۆزى و تێكچوونى په‌یوه‌ندیه‌كانى له‌گه‌ڵ وڵاتانى ده‌رودراوسێشیدا.
به‌ڕاى به‌نده‌ له‌م قۆناغه‌دا به‌رزكردنه‌وه‌ى دروشمى كۆنفیدڕاڵى چاره‌سه‌رێكى گونجاوه‌ و ده‌مانگه‌یه‌نێته‌ مه‌به‌ست و ئامانجه‌ ڕه‌واكه‌ى كورد كه‌ بریتیه‌ له‌سه‌ربه‌خۆ بوون، و له‌لایه‌كى تریشه‌وه‌ مانه‌وه‌مان له‌ چوارچێوه‌ى ده‌وڵه‌تێكى كۆنفیدڕاڵیدا له‌ گه‌ڵ وڵاتى عێراقى عه‌ره‌بیدا ده‌بێته‌ مایه‌ى پاراستنمان له‌هه‌ڕه‌شه‌ و گوڕه‌شه‌ى سیاسى و ئابورى و سه‌ربازى وڵاتانى ناوچه‌كه‌.و ده‌توانین به‌رده‌وام بین وه‌ك وڵاتێكى سه‌ربه‌خۆ و گه‌شه‌ و پێشكه‌وتنى گه‌وره‌ش وه‌دیبێنین،چونكه‌  له‌سیسته‌مى كۆنفیدڕاڵیدا ده‌وڵه‌ته‌ فیدڕاڵیه‌كه‌ ده‌بێته‌ هاوبه‌ش له‌گه‌ڵماندا له‌هه‌موو ڕووه‌ سیاسى و ئابورى و سه‌ربازیه‌كانه‌وه‌ و له‌كاتى ڕوودانى جه‌نگ و ناكۆكیدا له‌گه‌ڵ ده‌رودراسێكاندا ئه‌ركێتى كه‌ پشتیوانیمان لێبكات، به‌ڵام له‌كاتێكدا كه‌ ده‌ربچین له‌و كۆبونه‌وه‌ كۆنفیدڕاڵیه‌دا و سه‌ربه‌خۆیى خۆمان ڕابگه‌یه‌نین ئه‌وا له‌به‌رامبه‌ر عێراقى عه‌ره‌بى و هه‌ریه‌كه‌ له‌توركیا و ئێراندا وڵاتێكى بێهێز و بێپشت وپه‌نا ده‌بین و هێرش و په‌لامار و گه‌مارۆى سه‌ربازى و سیاسى و ئابورى  زوو كاریگه‌رى ده‌خاته‌ سه‌رمان و ناتوانین به‌رگه‌یان بگرین.
هه‌ربۆیه‌ له‌م قۆناغى دواى ریفراندۆمه‌دا،سه‌ركردایه‌تى سیاسى كورد له‌هه‌موو كات زیاتر پێویستى به‌ یه‌ك و یه‌كگرتوویى نێوماڵى كوردى هه‌یه‌ و هاوكارى و كارى هاوبه‌ش و پێكه‌وه‌یی ده‌بێت ببێته‌ دروشمى مه‌ركه‌زى و به‌هێزكردنى ئۆرگانه‌كانى حوكمڕانیش گه‌لێك گرنگه‌ و ته‌بایى و كۆده‌نگى سیاسى و نیشتمانیش گه‌لێك پێویسته‌و متمانه‌ى جه‌ماوه‌ریش به‌سه‌ركردایه‌تیه‌كه‌ى خاڵێكى گه‌لێك كاریگه‌ره‌ . هه‌ربۆیه‌ سه‌ركردایه‌تى سیاسى كورد ده‌بێت به‌هێمنى و بێده‌نگى و دووركه‌وتنه‌وه‌ به‌كارهێنانى زمانى زبر وله‌ به‌رزكردنه‌وه‌ى دروشمى گه‌وره‌ى بێناوه‌ڕۆك و ئیستیفزازكردنى وڵاتانى ده‌رودرواسێ بگرێته‌ به‌ر و هه‌وڵى هێوركردنه‌وه‌ى ئاڵۆزیه‌كان بدات و به‌نه‌رمیش كارى خۆى و هه‌نگاو به‌ره‌و ئامانجه‌كانى ڕیفراندۆم بنێت و هیچ پاشگه‌زبونه‌وه‌یه‌ك له‌هه‌ڵویسَت و گوتاریدا وێنا نه‌كات،چونكه‌ كورد توانى بڕیارى گرنگ و چاره‌نوسسازى خۆى بدات و به‌هه‌موانى سه‌لماند كه‌ كاتى سه‌ربه‌خۆبوون و جیابونه‌وه‌ هاتوه‌ و ده‌بێت هه‌موانیش بێنێته‌ سه‌ر ئه‌و بۆچونه‌ى كه‌ كورد مافى پێكه‌وه‌نانى ده‌وڵه‌تى سه‌ربه‌خۆى خۆى هه‌یه‌،جا مه‌رج نیه‌ كه‌ له‌ شه‌ووڕۆژێكدا ئه‌و ده‌وڵه‌ته‌ له‌دایك ببێتـ به‌ڵكو كارى جدى و به‌رده‌وامى ده‌وێت به‌ئیڕاده‌ و ئیداره‌یه‌كى ژیر و پۆڵایین و له‌سه‌ر خۆوه‌.
‌‌ زیاتر ...
بورهان شێخ ڕه‌ئوف
نەوزادی موهەندیس
د.به‌ختیارشاوه‌یس
فه‌رید ئه‌سه‌سه‌رد
بورهان عه‌بدولڕه‌حمان
نەورۆز سابر عبدالقادر